Διαβάζοντας το βιβλίο Τι λέει ο Γκάντι για τη μη βία, την αντίσταση και το θάρρος (μτφρ. Φώτης Τερζάκης, εκδόσεις Σάλτο, σειρά Κάλλιστος) του Νόρμαν Φίνκελσταϊν, με έκπληξη διαπίστωσα ότι το συνολικό έργο του Μαχάτμα Γκάντι ανέρχεται σε κάπου εκατό τόμους. Ποιος αλήθεια από μας έχει διαβάσει έστω δυο-τρεις τόμους από αυτό το έργο; Οι περισσότερες γνώσεις μας για τον Γκάντι προέρχονται από σποραδικές αναφορές, άρθρα στον τύπο, αποσπάσματα σε βιβλία ή, χειρότερα, από τσιτάτα σε social media. Ο Φίνκελσταϊν επισημαίνει πως τα κηρύγματα του Γκάντι είναι γεμάτα οφθαλμοφανείς αντιφάσεις και διαποτίζονται από μια θρησκευτική πίστη που δεν επιδέχεται πάντα ορθολογική ανάλυση.

Προφανώς και ένα τόσο τεράστιο έργο θα περιέχει αντιφάσεις. Περιέχει προσωπικές πεποιθήσεις, αναθεωρήσεις, ωστόσο δεν μπορούμε να μη δεχτούμε πως παρέμεινε ακλόνητος στις θεμελιώδεις του πεποιθήσεις ακόμα και την περίοδο που δοκιμάστηκε στα άκρα. Σύμφωνα με τον Φίνκελσταϊν, το έργο του Γκάντι ωρίμασε κατά το 1930 με 1947, όταν το δόγμα του τέθηκε στη σκληρότερη δοκιμασία του – κι έτσι ωρίμασε και η σκέψη του.

ΜΗ ΒΙΑ -ΕΙΡΗΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ – ΑΓΑΠΗ- ΑΛΗΘΕΙΑ: Άραγε μιλάμε για μια ουτοπική πράξη, μια πράξη που δεν μπορεί να υλοποιηθεί στον κόσμο αυτόν, μια πράξη που είναι σχεδόν αφύσικη προς τη φύση του ανθρώπου –τουλάχιστον έτσι όπως έχει εξελιχθεί; Μυθολογίες και κείμενα θρησκευτικά λένε πως ο άνθρωπος ξεκίνησε σε μια κοινωνία μη βίας, έλλειψης πόνου, θανάτου και κακού, πριν από μια «πτώση», μια μετάβαση. Από τότε, προσπαθεί να επιστρέψει εκεί. Το θέμα είναι όμως ότι ψάχνει τον «παράδεισο», την ιδανική εκείνη προ-πτωτική κατάσταση, χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι η κατάσταση αυτή δεν είναι τόπος και προορισμός, αλλά εσωτερική διαδικασία μεταμόρφωσης.

Η παιδαγωγική του Γκάντι

«Ο νόμος της αγάπης», δηλώνει ο Γκάντι, «κυβερνά την ανθρωπότητα. Αν ήταν αλλιώς, δεν θα υπήρχαμε ακόμα εδώ. Το γεγονός ότι η ανθρωπότητα επιβιώνει, δείχνει πως η συνεκτική δύναμη είναι μεγαλύτερη από τη διασπαστική. Αν δηλαδή η βία και το μίσος μάς κυβερνούσαν», λέει, «θα είχαμε εξαφανιστεί εδώ και πολύ καιρό». Ένα αιώνιο παιδί; Κάποιος που διατήρησε την προ-πτωτική σκέψη, σε μια νηπιακή στάση ζωής; Ή ένας αληθινός παιδαγωγός, ένας μοναδικός διδάσκαλος; «Η πίστη του Γκάντι στην έμφυτη καλοσύνη της ανθρωπότητας μπορούσε να φτάνει στα όρια της ευπιστίας», λέει ο Φίνκελσταϊν. Το ‘40 έγραφε «αρνούμαι να πιστέψω ότι οι Γερμανοί ως έθνος δεν έχουν καρδιά ή έχουν αξιοσημείωτα λιγότερη από τα υπόλοιπα έθνη της γης». Και συνεχίζει «πρέπει να επιμείνω στην πίστη μου στη δυνατότητα ακόμη και των πιο εξαχρειωμένων να ανταποκριθούν στη μη βία.» […] «Κάποιοι λένε ότι η Satyagraha (η φιλοσοφία και η μέθοδος της μη βίαιης αντίστασης) δεν έχει καμία αποτελεσματικότητα απέναντι σε ένα πρόσωπο που δεν διαθέτει αίσθηση της ηθικής. Διαφωνώ με αυτό. Η πιο πέτρινη καρδιά πρέπει να λιώσει αν είμαστε αληθινοί και έχουμε υπομονή. Έχω γνωρίσει ανθρώπινα τέρατα από τα νεανικά μου χρόνια. Έχω διαπιστώσει ότι, ακόμα και αυτά, δεν είναι ανεπίδεκτα λύτρωσης, αν ξέρουμε πώς να αγγίξουμε τη σωστή χορδή στην ψυχή τους».

Εντοπίζουμε έντονη παιδαγωγική προσέγγιση στον Γκάντι, αφού και στις παιδαγωγικές μεθόδους αυτό που κάνουμε για τα παιδιά που δεν συνεργάζονται, που είναι επιθετικά, αντιδραστικά, είναι να βρούμε τι ακριβώς είναι αυτό που θα τα ευαισθητοποιήσει και θα τους ενεργοποιήσει τη διάθεση συνεργασίας και καλής συμπεριφοράς. Έβλεπε άραγε τους ισχυρούς του κόσμου ως ανώριμα παιδιά που παίζουν άτακτα το παιχνίδι τους και τα θέλουν όλα δικά τους; Παιδιά που τους έχει λείψει η αγάπη;

Πόλεμος και πολιτική

Ο Γκάντι δεν ενδιαφερόταν μόνο για την πολιτική ανεξαρτησία. Ενδιαφερόταν για την εσωτερική ελευθερία. Και αυτή, πίστευε, ξεκινά από την παιδεία. Στο έργο του Hind Swaraj ή Indian Home Rule (1909), υποστηρίζει ότι μια κοινωνία δεν είναι πραγματικά ελεύθερη αν απλώς αλλάξει κυβερνήτες. Πρέπει να αλλάξει νοοτροπία.

Πίστευε ότι η εκπαίδευση δεν πρέπει είναι απλώς μάθηση γνώσεων, εξειδίκευση και διεκπεραίωση, αλλά καλλιέργεια χαρακτήρα, ψυχής και πρακτικής ζωής. Έχει να κάνει με την «ολοκληρωμένη ανάπτυξη των καλύτερων δυνατοτήτων του ανθρώπου –σώμα, νους και πνεύμα.» Αυτή η προσέγγιση συνδέεται άμεσα με την πολιτική του: η εκπαίδευση πρέπει να κατασκευάζει ανθρώπους με ηθική και συνείδηση, όχι απλώς εργαλεία παραγωγής γνώσεων που μεγαλώνοντας θα γίνουν απλά εξειδικευμένοι επαγγελματίες και ρόλοι σε μια συγκεκριμένη θέση.

Όσο για τον πόλεμο, ο Γκάντι θεωρούσε πως είναι ηθική αποτυχία της ανθρωπότητας. Η μη βία δεν ήταν απλώς στρατηγική, αλλά αποτέλεσμα ηθικής παιδείας. Αν η εκπαίδευση διαμορφώνει ηθικά πρόσωπα, τότε αυτά τα πρόσωπα θα παράγουν μη βίαιη πολιτική. Αν οι κοινωνίες εκπαιδεύονται στον ανταγωνισμό και την κυριαρχία, θα οδηγηθούν στη σύγκρουση. Αν εκπαιδεύονται στην αλήθεια και τη συνεργασία, θα δημιουργήσουν ειρήνη.

Η πολιτική του ρητορική λοιπόν είχε παιδαγωγικό χαρακτήρα. Δεν καλούσε απλώς σε αντίσταση. Καλούσε σε εσωτερική μεταμόρφωση.

Ευλαμπία Τσιρέλη