Halloween. Μια ανάμνηση.

Photo by James Wheeler on Pexels.com

Κάθε Halloween, θυμάμαι εκείνο το Halloween στη Σκωτία. Πριν ακριβώς 14 χρόνια (είναι τρομακτικό πώς περνούν). Εκεί όπου γεννήθηκε αυτή η γιορτή, με τις κελτικές ρίζες, που τόσο πολύ έχει μεταλλαχθεί στις μέρες μας, λόγω των έντονων αμερικανικών προσθηκών και αλλαγών που έχει υποστεί με το πέρασμα των χρόνων. Εκεί, λοιπόν έζησα για λίγο αυτή τη μαγική νύχτα -που δεν ξέρω αν ήταν φορτισμένη από τη δική μου φαντασία, από τον επί αιώνες τελετουργικό εορτασμό της σε εκείνα τα χώματα ή από την αρκετά μελαγχολική μου διάθεση τότε λόγω κάποιων δυσκολιών που είχα στη ζωή μου.

Βίωσα κάτι πολύ πρωτόγνωρο. Βίωσα το συναίσθημα του “ανάμεσα”. Του πόσο εύθραυστος είναι ο κόσμος. Του πόσο κοντά μας και μέσα μας είναι το σκοτάδι. Του πόσο γοητευτικό και δημιουργικό είναι το σκοτάδι. Του πόσο κοντά μας κάθε μέρα, κάθε νύχτα, είναι ο θάνατος, αλλά και η αναγέννηση. Του πόσο κύκλος είναι όλα. Εκείνη τη νύχτα μπορώ να πω ότι ένιωσα, ότι γνώρισα -κατά έναν περίεργο τρόπο- πως δεν υπάρχει τέλος, ότι όλα στη φυσική τάξη του κόσμου είναι κύκλος και σπείρα.

Η αρχαία λέξη της γιορτής αυτής, ήταν “Σόουιν” (Samhain = Νοέμβρης ή το τέλος του καλοκαιριού). Σηματοδοτούσε το τέλος του καλοκαιριού και την αρχή του κελτικού Νέου Έτους. Τον θάνατο, δηλαδή, μιας εποχής (του καλοκαιριού) και τη γέννηση μιας άλλης (του χειμώνα).

Σύμφωνα με τον μύθο, τη νύχτα του Σόουιν, της 31ης Οκτωβρίου, οι θεοί κατέβαιναν στη γη και προκαλούσαν αναστάτωση στους θνητούς. To πέπλο που χώριζε τους δύο κόσμους εκείνη τη νύχτα γινόταν πολύ λεπτό και διαπερατό. Αν και ο θάνατος είναι ο κεντρικός πυρήνας της γιορτής, δεν σημαίνει ότι πρόκειται για ένα μακάβριο γεγονός -εξάλλου, ο θάνατος δεν προκαλούσε ποτέ φόβο στους Κέλτες, παρά ήταν ένα σημείο επανεκκίνησης, αναγέννησης, μετάβασης.

Η γιορτή αυτή εκτός από τον θάνατο, είχε να κάνει και με το πέρασμα από μια φάση της ζωής σε μιαν άλλη, όσον αφορά τις σχέσεις, την εργασία, και άλλες σημαντικές μεταβάσεις στη ζωή των ανθρώπων. Οι υπαίθριες φωτιές έπαιζαν σημαντικό ρόλο κατά τη διάρκεια των εορτασμών. Λέγεται πως οι χωρικοί έριχναν τα κόκαλα των σκοτωμένων ζώων στις φλόγες κι έπειτα, όταν η φωτιά δυνάμωνε, κάθε οικογένεια έπαιρνε με έναν δαυλό φωτιά για την οικογενειακή εστία. Έτσι δένονταν μαζί όλες οι οικογένειες του χωριού. Οι φωτιές αυτές ονομάζονταν Mπόνφαϊρς (Bonfires :bone-κόκαλο+fire-φωτιά). Όλοι συνήθιζαν να κάθονται γύρω απ’ την Μπόνφαϊρ και να λένε ιστορίες. Οι άνθρωποι μεταμφιέζονταν σε φαντάσματα για να υποδεχτούν τους νεκρούς που μετέβαιναν στον κόσμο μας. Αυτό γινόταν ώστε να μην αναγνωρίσουν οι νεκροί τους ζωντανούς και τους βλάψουν. Ήταν δηλαδή ένα είδος “καμουφλάζ”.

Η κολοκύθα, γνωστή ως “Τζακ ο Λάντερν” (jack-o’lantern), είναι Αμερικανικό έθιμο, όσον αφορά τη χρήση της κολοκύθας καθ’ αυτής. Κατά το παλαιό όμως Ιρλανδικό έθιμο, εκείνη τη νύχτα οι άνθρωποι σκάλιζαν σε ένα ρεπάνι ανθρώπινα χαρακτηριστικά και μέσα τοποθετούσαν ένα αναμμένο κερί. Το φαναράκι αυτό είχε διπλό ρόλο: Πρώτον, το φως που άναβε μέσα του καθοδηγούσε τους νεκρούς προγόνους, που εκείνη τη νύχτα περιδιάβαιναν στον κόσμο μας για να συναντήσουν τους συγγενείς τους, ώστε να μην χάσουν τον δρόμο τους και, δεύτερον, για να τρομάξουν κακόβουλες υπερφυσικές δυνάμεις.

Αυτή είναι με λίγα λόγια η ιστορία του Halloween που τελευταία ήρθε και στη χώρα μας, και καλό είναι να γνωρίζουμε τι ακριβώς εορτάζουμε.

Ο Τόλκιν, το Φως και τα Δέντρα

Ο Τζων Ρόλαντ Ρούελ Τόλκιν ήταν εξέχων και διαπρεπής Άγγλος φιλόλογος, συγγραφέας, ποιητής και ακαδημαϊκός. Είναι περισσότερο γνωστός για το έργο του Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών και όλη τη μυθολογία της Μέσης Γης. Είναι γνωστός ως ο «Πατέρας» της μοντέρνας φανταστικής λογοτεχνίας.

Στο παρόν άρθρο θα πληροφορηθείτε για μια πτυχή του έργου του πολύ σημαντική, που αναφέρεται στην αγάπη του για τα δέντρα, τι σήμαιναν γι’ αυτόν, και πώς η ιστορία του μίλησε για τη μεγαλύτερη πανανθρώπινη αποστολή: τη διαφύλαξη του Φωτός και τη μάχη κατά του Σκότους.

Ο Καθηγητής, τα βιβλία, και η λογοτεχνία του Φανταστικού

Γεννήθηκε στο Μπλουμφοντέιν της Νότιας Αφρικής στις 3 Ιανουαρίου 1892. Την πρώτη παιδική του ηλικία την πέρασε ευτυχισμένα στις εξοχές του Γουόργικσάιρ. Ζώντας μια πολυτάραχη ζωή ανάμεσα σε σπουδές και στον πόλεμο, κατάφερε να γίνει ένας αξιόλογος καθηγητής γλωσσολόγος της Αγγλο-σαξωνικής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Μια μέρα, ο καθηγητής, διορθώνοντας διαγωνίσματα, και χωρίς να το συνειδητοποιήσει, έγραψε σε μια λευκή κόλλα: “Σε μια τρύπα στο χώμα, ζούσε ένα Χόμπιτ”. Θέλοντας να εξηγήσει στον εαυτό του τι είναι ένα Χόμπιτ, άρχισε να γράφει μια ιστορία, που έμελλε να γίνει άμεσα κλασική.

Ο καθηγητής μας, όπως και άλλοι μεγάλοι λογοτέχνες του Φανταστικού, περιλαμβάνει αρχετυπικά μοτίβα της μυθολογίας, όπως ο ήρωας-μεσσίας, ο σοφός, η φωτιά, το φως και το σκοτάδι, το νερό, το δέντρο κ.ά., που εντέχνως χρησιμοποιεί, προσδίδοντας στο κείμενό του την ισχύ της διαχρονικότητας και πανανθρωπινότητας.

Η φαντασία για τον Τόλκιν δεν αποτελεί τρόπο απόδρασης από την πραγματικότητα, αλλά μια εμβάθυνση στο νόημα αυτής. Η δύναμη της φαντασίας είναι ένας τρόπος επικοινωνίας με έναν πρότερο, πρωτόγονο και άμεσο τρόπο, με τα υπόλοιπα ζωντανά πλάσματα. Ένας τρόπος ανάκτησης της γνώσης του εαυτού μας και του κόσμου γύρω μας.

Ευλαμπία Τσιρέλη, Δέντρα και Δάση της Μέσης Γης. Μυθολογία, Συμβολισμός, Αναφορικότητα, 2018. Tο βιβλίο προλογίζει ο βιογράφος του J.R.R.Tolkien, Colin Duriez. Πρόκειται για τη μοναδική αμιγώς ελληνική μελέτη στο έργο του Καθηγητή. [Στο εξώφυλλο, το Λευκό Δέντρο της Γκόντορ.]

Τα δέντρα και το φως

Ο Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν ήταν, αναμφισβήτητα, ένας λάτρης των δέντρων. Η αγάπη του και ο σεβασμός του προς αυτά ήταν μεγάλος. Η οπτική του γι’ αυτά είναι διαφορετική από κάθε τι άλλο έχουμε δει. Δημιούργησε ζωντανά πνεύματα-δέντρα, προσωποποιώντας τέλεια τη φύση.

Όμως, φαίνεται ότι διέθετε και βαθιά γνώση. Γνώση των δέντρων στη μυθολογία, στη βοτανολογία, αλλά και επίγνωση της σημασίας τους στη ζωή μας γενικότερα. Από τον καιρό που ήταν παιδί, έπαιζε κάθε μέρα ανάμεσα στα δέντρα στην εξοχή του Sarehole (Σέρχολ) και του Warwickshire (Γουόρικσιρ). Η μητέρα του τού είχε μάθει τις χρήσεις και ιδιότητες των βοτάνων. Του άρεσε να ζωγραφίζει δέντρα, αλλά και να βρίσκεται κοντά τους. Να σκαρφαλώνει πάνω τους και να ξεκουράζεται στις ρίζες τους. Ένα περιστατικό σημάδεψε για πάντα τη ζωή του. Αγαπούσε μια γέρικη ιτιά. Μια μέρα κάποιος την έκοψε και άφησε το κούτσουρο της πεταμένο να σαπίζει. Αυτό ο Τόλκιν δεν το ξέχασε ποτέ.

Το δέντρο είναι ένα αρχετυπικό σύμβολο που ενσαρκώνει αρετές και ιδιότητες οι οποίες εξυμνήθηκαν στην αρχαία γραμματεία και εικονογραφία, και ο Καθηγητής το χρησιμοποιεί κατά κόρον ώστε να δομήσει τον κόσμο του. Η πηγή και αρχή όλων, εντοπίζεται στη χώρα της Άρντα, όπου ο Καθηγητής βάζει τη θεά Γιαβάννα, τη δότρια των καρπών και μια από τις επτά βασίλισσες των Βάλαρ, να δημιουργεί με το τραγούδι της δύο θαυμαστά δέντρα, Τελπέριον και Λάουρελιν. Ολόκληρος ο κόσμος του Καθηγητή ξεκινά με τη δημιουργία δέντρων δηλαδή. Δυστυχώς, όμως, καταστρέφονται και χάνεται το φως του κόσμου μαζί με τον θάνατό τους. Ένα φυντανάκι όμως επιζεί, διατηρώντας μέσα του την ελπίδα ότι κάποτε θα επιστρέψει η δόξα της μεγάλης εποχής.

Με τον πίνακα του Σπύρου Γελέκα, “Τελπέριον και Λάουρελιν|.

Το Λευκό Δέντρο της Γκόντορ είναι σύμβολο μεγαλοπρέπειας και δύναμης των βασιλέων. Όταν ο Άραγκορν γίνεται βασιλιάς στο τρίτο μέρος του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών, ανακαλύπτει με τη βοήθεια του Γκάνταλφ ένα δεντρύλλιο του Λευκού Δέντρου της Γκόντορ, σύμβολο νίκης και φωτός. Το φως επανέρχεται μέσω του δέντρου της Γκόντορ στον κόσμο. Ο Άραγκορν Ελέσσαρ εγγυάται για μια νέα εποχή επικυρώνοντας την υπόσχεση με το Λευκό Δέντρο της Γκόντορ που διασώζει τη δόξα του Φωτεινού Βάλινορ, του παλαιού μακάριου τόπου.

Πρόκειται στην ουσία για άλλη μια ιστορία διαφύλαξης και νίκης του φωτός κατά του σκότους. Ο Τόλκιν, δημιούργησε ένα νέο μυθολογικό είδος, μια νέα πανανθρώπινη έκφραση της φύσης που στέκεται απόλυτα ισάξια δίπλα στις φωτεινότερες συλλήψεις της παγκόσμιας μυθολογίας.

Για περισσότερα, δείτε και: Ευλαμπία Τσιρέλη, «Δέντρα και Δάση της Μέσης γης. Μυθολογία, Συμβολισμός, Αναφορικότητα», εκδόσεις iWrite, Θεσσαλονίκη 2018.


Ευλαμπία Τσιρέλη

Εκπαιδευτικός, Θεολόγος

MA Theology |Yπ. Ph.D. Α.Π.Θ.

καθηγήτρια δημιουργικής γραφής, συγγραφέας

Tο άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα Will o’ Wisps.

Για τη βιογραφία του Καθηγητή βλ. Colin Duriez, J.R.R.Tolkien. The making of a Legend.

Το παράδοξο του τελευταίου χρόνου

Χ μέρα καραντίνας, έχουμε σταματήσει να μετράμε. Δεν έχει νόημα.

Προσπαθούσα να σκεφτώ ποιο είναι το πιο παράξενο σημείο στις προσωπικές μας ζωές σε όλη αυτή την ιστορία του εγκλεισμού. Είναι ότι δουλεύουμε από το σπίτι; Είναι ότι απολυμαίνουμε τα πάντα και τα ψώνια μας; Είναι που δεν βλέπουμε τους φίλους μας; Είναι που δεν βγαίνουμε πια τη νύχτα;

Ενώ ζούμε μια νέα καθημερινότητα, νιώθουμε πως δεν ζούμε κανονικά. Και τι είναι “κανονικό”; Αναρωτιέμαι.

Το παράδοξο του τελευταίου χρόνου είναι ότι για πρώτη φορά στη ζωή μας δεν έχουμε αναμνήσεις. Μια παρένθεση του εαυτού, ένα κενό στην εξέλιξη της προσωπικότητάς μας. Ένα εικονικό, ένα ψηφιακό ενδιάμεσο στη ζωή μας. Οι αναμνήσεις περιορίζονται στα της δουλειάς, κι αυτό για όσους δεν δουλεύουν από το σπίτι.

Οι αναμνήσεις σχηματίζονται από τα βιώματα, με ολίγη φαντασία ανακατεμένη με τη μνήμη. Βιώματα τον τελευταίο χρόνο οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν, πέρα από τη ρουτίνα στο σπίτι, το άνοιξε-κλείσε της τηλεόρασης, το μπες-βγες στο ίντερνετ, τη βόλτα στο σούπερ μάρκετ και στη γειτονιά.

Στις μελλοντικές ζωές μας πώς θα γεμίσει άραγε αυτό το κενό στο παρελθόν; Αυτή η τρύπα στη ζωή μας κοιτώντας πίσω; Το πιθανότερο είναι να “διπλώσει”. Ο εγκέφαλος, δηλαδή, να μην το αναγνωρίζει όταν θα ανατρέχουμε στο παρελθόν. Να το “πηδάει” σαν σε πικάπ, επειδή δεν θα υπάρχουν αναμνήσεις από βιώματα για να τοποθετήσει στην “ταινία”. Γιατί, όντως, δεν θα μπορούμε να ανακαλέσουμε αναμνήσεις και βιώματα, παρά θα έχουμε απλά μνήμες από αυτά που είδαμε στην τηλεόραση, από τις ειδήσεις, ακόμα και από διάφορα βίντεο ή αναρτήσεις μας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τίποτα δικό μας αληθινά και βιωματικά.

Προς το παρόν, ζούμε και χαιρόμαστε με τις αναμνήσεις προηγούμενων ετών αναπολώντας φωτογραφίες, ταξίδια, χαρούμενες στιγμές. Είναι άραγε ασφαλές και υγιές να αντιμετωπίζουμε την τρέχουσα κατάσταση -γιατί τρέχουσα είναι- ως παρένθεση ή ίσως θα ‘πρεπε να βρούμε κάποιους μηχανισμούς ζειν προσαρμοσμένους σε αυτήν;

Θα είναι υγιές για το μέλλον -αν επιστρέψουμε σε κάποιας μορφής κανονικότητα- να νιώθουμε ότι λείπει ένα κομμάτι της ζωής; Η ιστορία θα δείξει, πάντως έχουμε πάρει μια πολύ γερή γεύση του πώς μπορεί κανείς να ζήσει έναν ολόκληρο χρόνο μέσα στο κεφάλι του.

©Ευλαμπία Τσιρέλη

Επιτρέπεται η ηλεκτρονική αναδημοσίευση μόνο εφόσον αναδημοσιευτεί το πλήρες κείμενο, με ξεκάθαρη απόδοση στη συγγραφέα Ευλαμπία Τσιρέλη, μαζί με σύνδεσμο στην παρούσα σελίδα. Απαγορεύεται κάθε είδους έντυπη αναδημοσίευση. Σε αντίθετη περίπτωση, θα υπάρχουν κυρώσεις σύμφωνα με τον Νόμο 2121/1993.

Διαβάστε αναρτήσεις σχετικές με την περίοδο της καραντίνας:

5η μέρα καραντίνας

7η μέρα καραντίνας

22η μέρα καραντίνας

28η μέρα καραντίνας

42η μέρα καραντίνας

47η μέρα καραντίνας

Θάνατος. Τέλος ή αρχή;

Μια ανείπωτη χαρά και ενθουσιασμό ζήσαμε σε παγκόσμιο επίπεδο με την αλλαγή του χρόνου. Μια ελπίδα ότι ξημερώνει κάτι νέο και διαφορετικό, ότι κάθε τι παλιό και σκοτεινό μάς έχει αφήσει πια και βρίσκεται σε ένα άλλο σύμπαν.

Ο άνθρωπος έχει την τάση να υιοθετεί πεποιθήσεις και να τις τρέπει σε πραγματικότητες. Η καταπληκτική ικανότητα να πιστεύουμε κάτι που οι ίδιοι έχουμε δημιουργήσει είναι αξιοθαύμαστη. Και το εντυπωσιακό είναι πως λειτουργεί και μετουσιώνεται σε γεγονός.

Πραγματικά πιστεύουμε ότι έρχεται κάτι νέο, ένας νέος χρόνος, κάτι εντελώς καινούργιο και καλύτερο. Ενώ στην ουσία το μόνο που αλλάζει είναι η ώρα από 00.00 σε 00.01 όπως κάθε μέρα, και φυσικά η ολοκλήρωση μιας πλήρους περιστροφής του πλανήτη μας γύρω από τον ήλιο. Κι όμως πιστεύουμε πως ο χρόνος παγώνει και ξαναξεκινά, ότι με έναν μαγικό τρόπο μπορούμε να τον ελέγξουμε. Ότι μπορούμε να ελέγξουμε το τέλος και την αρχή του χρόνου.

Πού οφείλεται στ’ αλήθεια αυτή η πεποίθηση και βεβαιότητα ότι έχουμε περάσει σε κάτι πραγματικά καινούργιο και διαφορετικό;

Έχει τις ρίζες της στην ελπίδα, στο φυσικό ένστικτο της επιβίωσης. Οι αλλαγές, οι εορτές, οι περίοδοι οι κύκλοι, οι διακοπές, οι παύσεις και οι εγρηγόρσεις μέσα στο έτος επιδρούν όλες στην ανθρώπινη ψυχολογία. Χρειαζόμαστε διαλείμματα, αλλαγές, ανανεώσεις, διαβεβαιώσεις ότι η ζωή ανανεώνεται, η ελπίδα ανανεώνεται και ότι δεν ζούμε μια επανάληψη, ότι δεν βαδίζουμε έναν μονότονο δρόμο προς τον θάνατο.

Τα τέλη και οι ενάρξεις σηματοδοτούν νέες αρχές και ξεκινήματα. Ουσιαστικά πρόκειται για μικρές νίκες εναντίον του θανάτου.

Ξενυχτάμε τον νεκρό, δεν κοιμόμαστε εκείνη τη νύχτα γιατί ο ύπνος είναι ένας μικρός θάνατος και μαχόμαστε εναντίον του. Ανάβουμε τα φώτα να φωτίσουμε την ψυχή να βρει τον δρόμο της και να περάσει ομαλά στον άλλον κόσμο.

Τα Χριστούγεννα ανάβουμε όσο πιο πολλά φώτα και λαμπιόνια μπορούμε, να διώξουμε το σκοτάδι του χειμώνα. Ο Χριστός με τη γέννησή του φέρει το φως, το άστρο στον ουρανό οδηγεί τους μάγους. Την Πρωτοχρονιά στο σκοτάδι της νύχτας αποχαιρετούμε τον παλιό χρόνο και γεμίζουμε με φως, με βεγγαλικά τον ουρανό το νέου έτους. Τα Φώτα αγιάζεται ο τόπος και τα νερά, φεύγουν οι καλικάντζαροι πίσω στο σκοτάδι της γης.

Στη γιορτή των Αγίων Πάντων, το παραδοσιακό δυτικό Χάλογουϊν και αρχαίο Σόουιν των Κελτών, ανάβουν μεγάλες υπαίθριες φωτιές ή φαναράκια για να φωτίσουν τη νύχτα και να καθοδηγήσουν τις ψυχές των νεκρών ή να αποτρέψουν την είσοδο κακών πνευμάτων στον κόσμο μας. Το ίδιο και την Πρωτομαγιά, το Μπελτέιν, η νύχτα γίνεται μέρα με τεράστιες φωτιές. Το ίδιο και στα δικά μας έθιμα του Αη Γιαννιού, την Πρωτοχρονιά και τις Απόκριες.

Όλα μικρές νίκες κατά του σκοταδιού που συμβολίζει το άγνωστο και το τέλος της ζωής, τον θάνατο.

Ακούστε το σχετικό Podcast Giati Oxi

| Ο Θάνατος στην Ανθρώπινη Σκέψη Διαχρονικά| Ευλαμπία Τσιρέλη στη Δέσποινα Κανάκογλου.

Η μεγαλύτερη νίκη κατά του φόβου, του τρόμου, του μουδιάσματος του θανάτου, είναι η πεποίθηση πως δεν είναι το τέλος. Πως υπάρχει κάτι πέρα από αυτό, πως διατηρείται η ύπαρξη -αν όχι με τη μορφή που είναι ως ζωντανή- τουλάχιστον με μια διαφορετική μορφή και υπόσταση σε ένα άλλο υπερβατικό πεδίο.

Όλες οι θρησκείες έχουν βασίσει την κοσμοθεωρία τους στη νίκη κατά του θανάτου με την πίστη πως ο θάνατος δεν είναι το τέλος. Ανάσταση, μετενσάρκωση, μετουσίωση, νιρβάνα, ακόμα και οι αρχαίες ανιμιστικές πεποιθήσεις υιοθέτησαν την ένωση με τη φύση, με τον ποταμό, τον άνεμο, τη συνέχιση στον κόσμο των πνευμάτων με την κατοίκηση της ψυχής στο νερό, στο δέντρο, στο βουνό.  

Ταφικές πρακτικές από την αρχαιότητα -με πιο διάσημες τις μούμιες των Αιγυπτίων- μέχρι σήμερα δημιουργήθηκαν και διατηρήθηκαν ώστε να μας πουν ακριβώς αυτό:

Πώς ήρθε το τέλος μα ήρθε συγχρόνως και μια αρχή για την οποία ο νεκρός πρέπει να είναι έτοιμος.

Αλλά και οι πιο ορθολογιστές που είναι πεπεισμένοι και σίγουροι πως η ύπαρξη σταματά τη στιγμή του θανάτου, δέχονται ακούσια μια πιθανότητα συνέχισης της ύπαρξης ακόμα και μέσα από την ανάμνηση των αγαπημένων τους και την επιβίωση μέσω των απογόνων τους και των γονιδίων τους.

Διότι κανένας άνθρωπος δεν δύναται να συλλάβει την κενότητα του ΤΕΛΟΥΣ. Είναι ενάντια στη φύση μας. Και ίσως να είναι τόσο ενάντια επειδή ακριβώς δεν υπάρχει τέλος. Δεν δύναται να υπάρξει τέλος πουθενά στη φύση χωρίς μια ταυτόχρονη αρχή. Ένας τερματισμός χωρίς μια εκκίνηση σε ένα άλλο πεδίο, επίπεδο, τρόπο. Το τέλος είναι αφύσικο.

Ακούστε το σχετικό Podcast Giati Oxi |

Ο Θάνατος στην Ανθρώπινη Σκέψη Διαχρονικά| Ευλαμπία Τσιρέλη στη Δέσποινα Κανάκογλου.

Επιτρέπεται η ηλεκτρονική αναδημοσίευση μόνο εφόσον αναδημοσιευτεί το πλήρες κείμενο, με ξεκάθαρη απόδοση στον συγγραφέα, μαζί με σύνδεσμο στην παρούσα σελίδα. Απαγορεύεται κάθε είδους έντυπη αναδημοσίευσηΣε αντίθετη περίπτωση, θα υπάρχουν κυρώσεις σύμφωνα με τον Νόμο 2121/1993.

Γύρω από τον εαυτό – Μια θεώρηση της ιστορίας του Ανθρώπου

Παρατηρώντας τον κόσμο συνολικά και διαχρονικά, βλέπει κανείς στην πορεία του ανθρώπου μια βόλτα γύρω από τον εαυτό του. Σαν μωρό, που δεν ξέρει τίποτα για τον κόσμο, ξεκινά στο πρωτόγονο και αρχαϊκό στάδιο του πολιτισμού του. Όταν λύνει το ζήτημα της τροφής, με την ανακάλυψη της καλλιέργειας τη γης, και διασφαλίζει την επιβίωση και διαιώνιση του είδους του, αρχίζει να κοιτάζει πιο βαθιά στην ύπαρξή του. Αρχικά, αναρωτιέται πού πηγαίνουν αυτοί που πεθαίνουν, κι έτσι επινοεί την προγονολατρεία. Έπειτα, θαυμάζει τις ικανότητες των ζώων, θεοποιεί τα δέντρα, τη φύση, επινοεί τον ανιμισμό, κι ύστερα κοιτάζει ψηλά στον ουρανό ή, πέρα, στην ανεξερεύνητη θάλασσα, επικαλείται τους θεούς και δυνάμεις τρομερές που διασφαλίζουν ή απειλούν την ύπαρξή του και την τάξη στον κόσμο.

Δημιουργεί τέχνη και κατακτά τη γνώση του κόσμου γύρω του σιγά σιγά. Ερμηνεύει, ταξινομεί, ορίζει. Οι θεοί γίνονται μύθοι, γίνονται ιστορίες παλιές, του “κάποτε”. Οι παλιές ιστορίες γίνονται σύμβολα και αρχέτυπα και φωλιάζουν μέσα του.

Κι έπειτα, συνειδητοποιεί τη δύναμή του. Ασκεί εξουσία, αποκτά υλικό πλούτο, κάνει πολιτική, διπλωματία, διεκδικεί γη, γράφει ιστορία και τη διεκδικεί. Σκοτώνει και σκοτώνεται, θυσιάζεται, μαρτυρεί για θεούς και έθνη. Πάντα αγωνίζεται για τη θέση του στον κόσμο. Και μετά, μελετά, παρατηρεί, καταγράφει, μαθαίνει, κάνει επιστήμη, διαφωτίζεται. Δημιουργεί θαυμαστά πράγματα. Γίνεται ένας μικρός θεός.

Ώσπου, βγαίνει από τον κόσμο, προς τα αστέρια. Θέλει να μάθει κι άλλα. Πόσο θαυμαστό το ταξίδι στους άλλους πλανήτες. Όμως, τι περίεργο, επιστρέφει εκεί από όπου ξεκίνησε. Σε μια μήτρα. Ένα έμβρυο, μέσα σε ένα μητροειδές διαστημόπλοιο που τον γεννά σε έναν νέο κόσμο, στο αχανές διάστημα ή σε έναν άγνωστο, ξένο πλανήτη, όπου είναι και πάλι μωρό, μικρό και απροστάτευτο. Χωρίς την τεχνογνωσία που χρειάζεται εκεί, χωρίς την οργανική δομή και τις σωματικές αντοχές που θα τον βοηθήσουν να επιβιώσει, χωρίς τροφή, χωρίς ιστορία, χωρίς θεούς, χωρίς επιστήμη… Όλα από την Αρχή.


Το κείμενο αποτελεί απόσπασμα της ομιλίας μου για την παρουσίαση του βιβλίου Τομές και Ασυμβατότητες” του Πέτρου Παναγιωτόπουλου, Φυσικού και Επίκ. Καθηγητή Θεολογίας ΑΠΘ, εκδόσεις Ροπή. Βίντεο της παρουσίασης μπορείτε να δείτε εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=39EsWniUa2Y&t=919s&ab_channel=EvlampiaTsireli

Επιτρέπεται η ηλεκτρονική αναδημοσίευση μόνο εφόσον αναδημοσιευτεί το πλήρες κείμενο, με ξεκάθαρη απόδοση στον συγγραφέα, μαζί με σύνδεσμο στην παρούσα σελίδα. Απαγορεύεται κάθε είδους έντυπη αναδημοσίευσηΣε αντίθετη περίπτωση, θα υπάρχουν κυρώσεις σύμφωνα με τον Νόμο 2121/1993.

Φαντασία και Επιστήμη – Τεχνολογία και Ανθρωπινότητα

Σήμερα κυριαρχεί η επιστήμη, ο οραματισμός, οι ανθρώπινες πράξεις και οι συνέπειες στο μέλλον, ένας θαυμαστός καινούργιος κόσμος που μας περιμένει, αλλά και δυστοπικά σενάρια  που πολλές φορές εμπλέκουν το ζήτημα επιστήμη-θρησκεία και μια ενδεχόμενη σύγκρουση, ολοκληρωτικά πολιτικά καθεστώτα, κατάχρηση τεχνολογίας, απανθρωπισμό του ανθρώπου. Λογοτεχνικά βιβλία από τα οποία μπορούμε να διδαχτούμε και να μελετήσουμε βαθιά τέτοια θέματα είναι Το Ηλεκτρικό Πρόβατο Φίλιπ Ντικ, ο Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος του Άλντους Χάξλευ, το 1984 του Όργουελ, το Φάρεναιτ 451 του Μπράντμπερι, και πολλά άλλα έργα επιστημονικής και δυστοπικής φαντασίας. Ευτοπίες, ουτοπίες, μακάριοι τόποι, Άνθρωπος και Φύση σε αρμονική συμβίωση VS Κυριαρχία του Ανθρώπου. Μπορεί άραγε ο άνθρωπος να υπερβεί τη φύση; Και αν ναι, μπορεί να επιβιώσει; Και αν ναι σε τι κατάσταση; Προς το παρόν, υποθέσεις και σενάρια διαβάζουμε μόνο στα βιβλία και βλέπουμε στις ταινίες. Μα… προσέξτε: «Η επιστημονική φαντασία του χθες είναι η πραγματικότητα του σήμερα, όπως και η επιστημονική φαντασία του σήμερα είναι η πραγματικότητα του αύριο».

Είναι άραγε η φαντασία ο αρμός που ενώνει επιστήμη και πνευματικότητα; Ή, τουλάχιστον, αυτό που μας βοηθά να βρούμε ένα σημείο ζεύξης;

Η φαντασία δαιμονοποιήθηκε και υποβιβάστηκε ως κάτι το παιδαριώδες -ίσως και επικίνδυνο- γιατί απελευθέρωνε το ανθρώπινο πνεύμα. Γυναίκες κάηκαν στην πυρά, καλλιτέχνες εκτελέστηκαν από την Ιερά Εξέταση και τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Τη φοβήθηκε και η θρησκεία, και η επιστήμη, και η πολιτική. Οι καλλιτέχνες ακόμα διώκονται. Δεν ήταν όμως «φαντασία» και «πλάσματα του φανταστικού» η επιστημονική γνώση πριν κατακτηθεί; Δεν ήταν μαγεία η τεχνολογία; Η μουσική των σφαιρών – τα nebulas – η γέννηση νέων άστρων – το μυστήριο των μαύρων τρυπών σήμερα όλα δεν θα μπορούσαν να γεννήσουν μια συμπαντική ποίηση του 21ου αιώνα που διασώζει την ομορφιά και το μυστήριο; Ο κόσμος είναι μαγικός από μόνος του. Είναι μια δημιουργία, και το κοσμικό αβγό γεννά συνεχώς νέους κόσμους, νέα ποιήματα.

Το θεώρημα της μη πληρότητας του Kurt Gödel λέει ότι «δεν μπορούμε πάντοτε να αποφανθούμε για την πληρότητα ενός συστήματος παραμένοντας αποκλειστικά στα πλαίσια του ίδιου του συστήματος, δηλαδή -εν προκειμένω- του γνωστού μας Σύμπαντος». Προσωπικές παγιωμένες απόψεις εκούσιες ή ακούσιες ακόμα, στερεότυπα, πεποιθήσεις, αντιλήψεις, ιδέες και αξίες του παρατηρητή-ερευνητή-επιστήμονα δεν γίνεται να παραγκωνιστούν και να έχουμε μια αντικειμενική παρατήρηση των πραγμάτων και, άρα, ουδέτερο πόρισμα σε οτιδήποτε. Ο Weinberg λέει: «Μελετάμε με κέντρο τους εαυτούς μας». Μα πώς μπορεί, στ’ αλήθεια, να γίνει διαφορετικά;

Η επιστήμη και η τεχνολογία έχουν εξελιχθεί. Εμείς τις εξελίξαμε. Καιρός να εξελίξουμε τον εαυτό μας, τον εσωτερικό μας κόσμο, τον τρόπο σκέψης μας ώστε να επιτύχουμε ένα πνευματικό εξελικτικό βήμα για την ανθρωπότητα. Αυτό είναι το μεταίχμιο. Είναι αυτό που χρειάζεται, και αυτό που τώρα πια είναι δυνατόν να συμβεί.

Υπάρχει ένας κόσμος, μια κατάσταση ζωής, ένας άχρονος κόσμος που έχει υπάρξει, που υπάρχει, που θα υπάρξει στο μέλλον.  Οι άνθρωποι είναι πιο εξελιγμένοι από τις μηχανές. Τις χρησιμοποιούν, συνεχίζουν να ερευνούν και να μαθαίνουν, όμως… είναι κάπως διαφορετικοί.

Οι άνθρωποι σε αυτόν τον κόσμο σκέφτονται βαθιά πριν πράξουν, μπορούν και βλέπουν από ψηλά, θυμούνται τα παλιά, σέβονται τα τωρινά, νοιάζονται για τα μέλλοντα. Μιλούν αργά και ήρεμα∙ γελούν δυνατά, απολαμβάνουν τη φύση γύρω τους, είναι ευγενικοί ο ένας με τον άλλον, δίνουν περισσότερα από ό,τι παίρνουν, μοιράζονται τα πάντα –το φαγητό, τη γη, το σπίτι τους-, παρηγορούν ο ένας τον άλλον. Αγκαλιάζονται συνεχώς, σέβονται το σώμα τους. Προσέχουν την ποιότητα των λόγων τους.

Έχουν αναλύσει σχεδόν τα πάντα για τον ουρανό και το διάστημα, όμως… συνεχίζουν να κάνουν ευχές στ’ αστέρια. Ίσως αυτός ο κόσμος να είναι ήδη στα χέρια μας.


Το κείμενο αποτελεί απόσπασμα της ομιλίας μου για την παρουσίαση του βιβλίου Τομές και Ασυμβατότητες” του Πέτρου Παναγιωτόπουλου, Φυσικού και Επίκ. Καθηγητή Θεολογίας ΑΠΘ, εκδόσεις Ροπή. Βίντεο της παρουσίασης μπορείτε να δείτε εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=39EsWniUa2Y&t=919s&ab_channel=EvlampiaTsireli

Επιτρέπεται η ηλεκτρονική αναδημοσίευση μόνο εφόσον αναδημοσιευτεί το πλήρες κείμενο, με ξεκάθαρη απόδοση στον συγγραφέα, μαζί με σύνδεσμο στην παρούσα σελίδα. Απαγορεύεται κάθε είδους έντυπη αναδημοσίευσηΣε αντίθετη περίπτωση, θα υπάρχουν κυρώσεις σύμφωνα με τον Νόμο 2121/1993.

Χριστουγεννιάτικες ιστορίες. Τι μας λένε;

Photo by Ashutosh Sonwani on Pexels.com

Όλες οι διαχρονικές χριστουγεννιάτικες ιστορίες που έχουν μείνει χαραγμένες στην καρδιά
μας δεν είναι γραμμένες αποκλειστικά για τα Χριστούγεννα. Τα Χριστούγεννα στο μυαλό
του συγγραφέα, του ποιητή, του καλλιτέχνη, δεν είναι απλά μια γιορτή. Είναι ένας κήπος
ανθισμένος μέσα στο παχύ χιόνι∙ ένα καταπράσινο δέντρο που δεν μαραίνεται ποτέ, σε μια
απρόσιτη, κάτασπρη βουνοκορφή∙ μια ζεστή γωνιά σε ένα γυμνό, παρατημένο σπίτι∙ μια
γλυκιά μελωδία στην παγερή ησυχία της μοναξιάς. Είναι η ανάγκη της φωλιάς, της εστίας,
της οικογένειας, της ανθρωπινότητας.

Όλες οι γωνιές του σπιτιού φωτίζονται, να μην υπάρχει πουθενά σκοτάδι, όλες οι πλευρές
στολίζονται, να μην υπάρχει πουθενά μονοτονία. Όλες οι γωνιές της ψυχής. Γιατί, τα
Χριστούγεννα είναι μέσα μας.

Όλες οι ιστορίες-καθρέφτες είναι γεννημένες ως προσφορά στον άνθρωπο, ως καθήκον,
από τον καλλιτέχνη. Είναι εκείνες οι συμβολικές ιστορίες που μας θυμίζουν κάτι από τη
σοφία που κυνηγάμε και κάτι από την παιδική ηλικία που αφήσαμε πίσω μας. Τότε που η
ζωή είχε το πραγματικό της νόημα, την αληθινή της διάσταση, εκεί όπου ο εαυτός μας ήταν
καθαρός.

Τότε που είχαμε εμπιστοσύνη στην ανθρωπότητα.

Ημερολόγιο καραντίνας Περί τέχνης

Inventor of the Isolator: Hugo Gernsback

Τετάρτη 25 Νοεμβρίου 2020

Δεύτερη καραντίνα, δεν μετράμε πια μέρες, δεν έχουμε πια όρεξη να σχολιάσουμε ούτε την επικαιρότητα, ούτε τη ζωή μας, ούτε τη ρουτίνα μας -η οποία έχει αλλάξει δραματικά. Δουλεύουμε από το σπίτι, διασκεδάζουμε από το σπίτι, κάνουμε παρέα από το σπίτι, γιορτάζουμε γενέθλια, παίρνουμε μεταπτυχιακά και διδακτορικά, διδάσκουμε και διδασκόμαστε, παρακολουθούμε συνέδρια και φεστιβάλ, ομιλίες και λειτουργίες, όλα με τηλεδιάσκεψη. Συνεχίζουμε να μαθαίνουμε νέα πράγματα, είμαστε πιο ξεκούραστοι σωματικά, κοιμόμαστε λιγότερες ώρες, το σώμα λιγάκι πλαδαρεύει, δεν πηγαίνουμε πια τόσο συχνά βόλτες για περπάτημα ή τρέξιμο πληκτρολογώντας το περιβόητο “6” στο 13033.

Σε αυτή τη δεύτερη φάση μάς έχει αφομοιώσει περισσότερο το “μέσα”. Ζούμε πια τελείως σε έναν εσωτερικό κόσμο, σε έναν κόσμο μέσα στο σπίτι και μέσα στο κεφάλι μας. Το παράθυρο των παιδιών στον κόσμο είναι ο ηλεκτρονικός υπολογιστής. Αυτό είναι το πιο ανησυχητικό. Έχει εκλείψει -προς το παρόν- η βιωματική μάθηση και η εμπειρία.

Προφανώς και ελπίζουμε πως όλο αυτό είναι προσωρινό, σύντομα θα βγει το εμβόλιο. Σκεφτόμαστε τους ανθρώπους που υποφέρουν στις εντατικές καλά και στα σπίτια -δεν είναι εύκολη η ανάρρωση από τον ιό. Έχουν πάψει και τα τελευταία σχόλια ότι “ο ιός δεν υπάρχει” κι αυτό διότι βρίσκεται πλέον -αν όχι σε κάθε σπίτι- σε κάθε πολυκατοικία. Όλοι πλέον ξέρουν κάποιον που νοσεί ή έχει νοσήσει. Τα νοσοκομεία είναι γεμάτα.

Μέσα λοιπόν σε αυτό το κλίμα, της πανδημίας που πλέον έχει γίνει βίωμα και έχει περάσει στο συλλογικό ασυνείδητο ως μια τραυματική εμπειρία για όλους μας, ποιο είναι το όφελος και η αποστολή της τέχνης;

Πολλά σενάρια επιστημονικής φαντασίας και τρόμου με θέμα τον ιό προηγήθηκαν αυτής της πανδημίας. Θεωρήθηκαν προφητικά -η πρόβλεψη βέβαια ενός τέτοιου γεγονότος έστω στη μυθοπλασία δεν προκύπτει παρά από την προσεκτική παρατήρηση του παρελθόντος και του παρόντος. Μας έδειξαν το “what if”, το “τι θα γινόταν αν”. Πριν από την πανδημία, βιβλία με τέτοια θεματολογία, είχαν αξία. Έδιναν τροφή για σκέψη. Αποτελούσαν μια έξυπνη μυθοπλασία, μια έξυπνη αμφίεση της πραγματικότητας.

Η τέχνη πρέπει να βρίσκεται πάντα ένα βήμα μπροστά από τη ζωή.

Σήμερα, η αναφορά στον ιό έχει αξία περισσότερο σε μορφή αυτοβιογραφίας, άρθρου ή ημερολογίου. Μια καταγραφή της καθημερινότητας και των γεγονότων, όχι σε μορφή μυθοπλασίας, αλλά ρεαλισμού πλέον, που θα πληροφορήσει, θα κρατήσει την ανάμνηση.

Η φαντασία του παρελθόντος έχει γίνει πραγματικότητα (παραπομπή σε αυτό που λέω: “Η επιστημονική φαντασία του χθες είναι η πραγματικότητα του σήμερα ή “Η επιστημονική φαντασία του σήμερα είναι η πραγματικότητα του αύριο”). Δεν υπάρχει κάτι άλλο να ειπωθεί σε fiction επ’ αυτού. Εξάλλου, ποιος έχει πλέον την ψυχολογία να διαβάσει δυστοπικά σενάρια για την ήδη δυστοπική μας πραγματικότητα;

Μήπως έχει περισσότερη αξία το ένα βήμα παραπέρα; Το “μετά από όλο αυτό”; Ποιος έχει κουράγιο, πραγματικά, για περισσότερη καταστροφολογία μέσα από τη μυθοπλασία; Και ποιο είναι το ξάφνιασμα ή η χρησιμότητα εν μέσω μιας καταιγίδας να ασχολείται κάποιος με το πώς θα τον πνίξει η καταιγίδα ή να συζητάει για την καταιγίδα; Εν μέσω της καταιγίδας διοχετεύουμε κάπου αλλού το νερό ώστε να μην πνιγούμε, οχυρωνόμαστε να μείνουμε στεγνοί, αναλογιζόμαστε τι καλύτερο μπορούμε να κάνουμε για την επόμενη καταιγίδα που θα έρθει, οραματιζόμαστε μέρες λιακάδας, σκεφτόμαστε όλα αυτά τα πράγματα που θα κάνουμε μετά, πώς να μετατρέψουμε την καταιγίδα σε λιμνούλα, ντουζιέρα, νερό για το φαγητό, πότισμα για τον κήπο. Έτσι και η τέχνη, υπηρετεί το “μετά”, το “ένα επίπεδο ψηλότερα”, βγάζει το κεφάλι πάνω από την καταιγίδα περνώντας βέβαια από μέσα της.

Η μυθοπλασία είναι μια μεταμφιεσμένη πραγματικότητα, ναι, όμως τα ρούχα της δεν πρέπει να είναι μεταχειρισμένα.

Τελετουργικά Μετάβασης

Κάθε μετάβαση στη ζωή μας από μια κατάσταση σε μια άλλη, αποτελεί ένα τελετουργικό μετάβασης (ή αποχωρισμού). Από τα αρχαία τελετουργικά μύησης, μέχρι το πιο κοινό γεγονός σήμερα, όπως η στρατιωτική θητεία ή ο γάμος, τα τελετουργικά μετάβασης καταλαμβάνουν κάθε κίνηση στη ζωή μας και τις περισσότερες φορές πλέον τελούνται μηχανικά από εμάς τους ίδιους.

Τα τελετουργικά μετάβασης (όρος που εισήγαγε πρώτος ο Γάλλος εθνογράφος και λαογράφος Arnold van Gennep στο βιβλίο του Les Rites de Passage το 1909) είναι κάποιες ιεροτελεστίες που τελούνται για την μετάβαση ενός ατόμου από μια κατάσταση σε μια άλλη. Τέτοιες τελετουργίες για παράδειγμα σηματοδοτούν την μετάβαση από την παιδική ηλικία στην εφηβεία, από την εφηβεία στον ανδρισμό ή στη θηλυκότητα, από την αγαμία στον γάμο και την οικογένεια, ακόμη και την μετάβαση από την παρούσα ζωή στην επόμενη. 

 Το πρώτο τέτοιο τελετουργικού που βιώνουμε είναι η γέννηση. Το έμβρυο αφήνει το οικείο περιβάλλον της μήτρας και μεταβαίνει, περνώντας στο δεύτερο στάδιο, στο ξένο και αφιλόξενο περιβάλλον εκτός μήτρας. Το ίδιο θα μπορούσαμε να πούμε ότι συμβαίνει και με το θάνατο, αν δεχτούμε πρώτα φυσικά ότι υπάρχει και κάτι πέρα από τον κόσμο που γνωρίζουμε. Ο αποθνήσκων αφήνει το περιβάλλον της ζωής του και μεταβαίνει στο άγνωστο το «άλλου» κόσμου, όπου φυσικά, σύμφωνα με τις δοξασίες και τις μυριάδες θεωρίες περί τούτου, προσπαθεί να προσαρμοστεί, επανεξετάζει τα λάθη της επίγειας ζωής του και προσπαθεί να κερδίσει μια θέση στον Παράδεισο. Στο δεύτερο και ενδιάμεσο στάδιο της μετάβασης ή μύησης, το άτομο ευρισκόμενο ανάμεσα σε δύο εαυτούς, σε δύο ζωές, σε δύο πραγματικότητες, συνήθως δεν έχει ταυτότητα και διανύει μια περίοδο αναμονής για τη νέα του ζωή. Κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης π.χ. το βρέφος μαθαίνει να τρώει, να μιλάει, να περπατάει και να αλληλεπιδρά με το περιβάλλον του, ώστε σταδιακά να μπορέσει να ενταχθεί στην «κοινωνία» των ανθρώπων.

Τα τελετουργικά μετάβασης συνήθως χαρακτηρίζονται από τρεις φάσεις: α)τον αποχωρισμό, β)το μεταβατικό στάδιο ή στάδιο της μύησης και γ)την επανένταξη στην κοινωνία με ένα νέο πια πρόσωπο και ρόλο σε αυτήν. Κατά το πρώτο στάδιο τα άτομα συνήθως απομακρύνονται από την κοινότητα και απομονώνονται (αν όχι κάπου μακριά, τότε μέσα στο σπίτι τους) και ακολουθούν κάποια «τελετουργικά αποχωρισμού», όπως το κόψιμο των μαλλιών, κάποιες δοκιμασίες αντοχής στον πόνο για τα αγόρια, δερματοστιξία σε όλο το σώμα και γενικά πράξεις που αποκόπτουν το άτομο από τις συνήθειες του «προηγούμενου» εαυτού του. Αυτές οι πρακτικές συνήθως έχουν σκοπό την μύηση και την εκπαίδευση. Κατά την ένταξή του στη νέα πραγματικότητα το άτομο γίνεται δεκτό με εορτασμούς και τιμές αφού ακολούθησε τα έθιμα και κέρδισε τον ρόλο που του αρμόζει. Τέτοια παραδείγματα έχουμε σε φυλές της Αφρικής όπου, οι νεαροί έφηβοι, κορίτσια και αγόρια, ορισμένες φορές υφίστανται τρομερές και επίπονες διαδικασίες προκειμένου να ενταχθούν στην κοινωνία των ενηλίκων και να δημιουργήσουν τη δική τους οικογένεια. 

Τα τελετουργικά μετάβασης τελούνταν καθ’ όλη την διάρκεια της αρχαιότητας, σχεδόν από τότε που υπήρχαν άνθρωποι. Οι μεταβάσεις και οι αλλαγές στη ζωή ήταν πάντα κάτι πολύ σημαντικό. Μερικά παραδείγματα αποτελούν η περιτομή που γίνεται στα μικρά εβραιόπουλα, το Bar/Bat Mitzvah όταν τα εβραιόπουλα γίνονται 13-14 ετών, η νεκρώσιμη ακολουθία των ιουδαίων, το Genpuku, τελετή ενηλικίωσης των Samurai, τα 16 Samskaras του Ινδουϊσμού, η αναζήτηση οράματος στους Ινδιάνους της Αμερικής και άλλα πολλά τελετουργικά ανά τον κόσμο.Στις κοινωνίες των φυλών, το τι είναι ένας άντρας ή μια γυναίκα δεν καθορίζεται απ’ τη γέννησή του, αλλά από τα διάφορα τελετουργικά, όπως τελετές γονιμότητας για τακορίτσια ή δερματοστιξία για τα αγόρια κατά την ενηλικίωσή τους.

Δύο αρχαία Τελετουργικά Μετάβασης των Ιουδαίων που τελούνται μέχρι σήμερα

Περιτομή: Το τελετουργικό μύησης του αρσενικού παιδιού στη συνθήκη της περιτομής ονομάζεται από τους Ιουδαίους berit milah. Περιλαμβάνει την αφαίρεση δια χειρουργικής επέμβασης της ακροβυστίας του ανδρικού γεννητικού οργάνου και την απαγγελία προσευχών που καλωσορίζουν το βρέφος στην κοινωνία των Εβραίων μυώντας το στη διαθήκη του Αβραάμ.Λαμβάνει χώρα την όγδοη ημέρα της ζωής ενός βρέφους, μετρώντας ως πρώτη την ημέρα της γέννησής του. 

Τελετουργικό: Η πνευματική μητέρα παραδίδει το παιδί στον πνευματικό του πατέρα κι εκείνος με τη σειρά του στον mohel. Καλωσορίζεται από τους παρευρισκόμενους με μια ευχή στα εβραϊκά: «Ευλογημένος να είναι αυτός που έρχεται». Ο πατέρας στη συνέχεια δηλώνει δημόσια και επίσημα το θέλημά του να περιτμηθεί ο υιός του σύμφωνα με τις θεϊκές εντολές. Ο mohel παίρνει το παιδί και το τοποθετεί στην αγκαλιά του sandaq (ο κρατών). Η χειρουργική διαδικασία περιλαμβάνει 3 στάδια: 1) το milah, αφαίρεση της ακροβυστίας, 2) το peri’ah, την αποκόλληση και αναδίπλωση του βλεννογόνου υμένα ώστε να εκτεθεί η βάλανος, 3)το metsitsah, τον καθαρισμό του αίματος από την πληγή(δια στόματος παλαιότερα και σήμερα με μια απορροφητική αντλία). Καθ’ όλη αυτή τη διαδικασία, ο sandaq  κρατά ακίνητα τα πόδια του βρέφους.  Έπειτα ο πατέρας του παιδιού αποδίδουν ευχές και τιμές και στη συνέχεια ευλογείται το κρασί. Δίδεται στο βρέφος λίγο απ’ το κρασί και επονομάζεται τυπικά. Το κρασί έπειτα δίδεται στους γονείς και έτσι η τελετή ολοκληρώνεται και ακολουθείται από μια μεγάλη εορτή.

Κηδεία: Στον Ιουδαϊσμό, ο ρόλος των πενθούντων και των τελετουργικών πένθους είναι σαφώς καθορισμένος. Οι πενθούντες είναι εκείνοι που έχουν την υποχρέωση να διατηρούν το τελετουργικό του πένθους και απαρτίζονται από το στενότερο συγγενικό περιβάλλον του αποθανόντα, δηλαδή τον πατέρα, τη μητέρα, την αδερφή, τον αδερφό, την κόρη, τον γιο και τους συντρόφους αυτών. Το πένθος αυτό καθαυτό είναι καθορισμένο σε τρεις φάσεις: 1)στο aninut, από τον θάνατο στην ταφή, 2) στο shiv’ah, τις επτά ημέρες μετά την ταφή και 3) στο sheloshim, στο πέρας των επτά ημερών έως την 13 ημέρα μετά την ταφή. Κάθε μια από αυτές τις φάσεις έχει τις δικές της πρακτικές και τους ανάλογους περιορισμούς. Από τον θάνατο έως την ταφή, οι πενθούντες απέχουν από κάθε ευχάριστη θρησκευτική εκδήλωση, όπως η πρωινή δοξολογία. Επίσης απαγορεύεται να τρώνε κρέας, να πίνουν κρασί, να διασκεδάζουν ή να έχουν σεξουαλικές επαφές. 

Τελετουργικό: Το σώμα του αποθανόντα ετοιμάζεται για την ταφή μέσω μιας διαδικασίας πλυσίματος (tahorah, κάθαρση). Μετά από την πλύση, ο αποθανών ντύνεται με λινό σάβανο, που είναι γνωστό και ως σάκκος (takhrikhim). Αυτή η πρακτική εφαρμόζεται για να υπάρχει ισότητα φτωχών και πλουσίων, ώστε να μην προσβάλλουν τους ίδιους τους φτωχούς νεκρούς ή τους συγγενείς τους. Το σώμα έπειτα τοποθετείται σε ξύλινο φέρετρο. Μέρος του τελετουργικού πένθους είναι και η διανομή των ρούχων του νεκρού (qeriy’ah) σε φίλους και συγγενείς. Σε μερικές περιπτώσεις όταν δεν διανέμονται τα ρούχα, μοιράζονται ειδικές μαύρες ταινίες που τοποθετούνται πάνω από τα ρούχα των πενθούντων. 

Την ταινία αυτή φορούν όλοι με τη σειρά, και συγχρόνως απαγγέλλεται στον καθένα τους, από τους υπόλοιπους, η ευλογία: «Ευλογημένος να είσαι, ω Κύριε και Θεέ μας, Κυβερνήτη του Σύμπαντος, Κριτή της Αλήθειας». Έπειτα, ο νεκρός μεταφέρεται στο νεκροταφείο. Το φέρετρο οδηγείται στον τάφο (keber) από τους νεκροπομπούς, που κάνουν επτά στάσεις στη διαδρομή, ψάλλοντας τον ψαλμό 91. Τοποθετούν στο έδαφος το φέρετρο και το καλύπτουν με χώμα. Μετά την ταφή(keburah) , οι παρευρισκόμενοι σχηματίζουν δύο σειρές, ανάμεσα από τις οποίες περνούν οι πενθούντες. Καθώς περνούν, οι υπόλοιποι τους εύχονται: «Είθε ο Θεός να σας παρηγορήσει μαζί με όλους τους υπόλοιπους πενθούντες της Σιών και της Ιερουσαλήμ». Το πέρας της ταφής σηματοδοτεί το τέλος της πρώτης φάσης της πένθιμης περιόδου(aninut) και την αρχή της δεύτερης (shiv’ah). Κατά την επιστροφή στο σπίτι (συνήθως στο σπίτι του αποθανόντα), οι πενθούντες ανάβουν ένα κερί, που συνεχίζει να καίει όλες τις επτά ημέρες μετά την ταφή. 

Η φλόγα συμβολίζει την ανθρώπινη ψυχή. Έπειτα οι πενθούντες σερβίρουν το γεύμα της παρηγορίας (se’udat havra’ah), το οποίο προετοιμάζεται από φίλους και συγγενείς. Συνήθως περιλαμβάνει στρογγυλές τροφές, όπως αυγά, σύμβολο ζωής και ελπίδας. Κατά τη διάρκεια του shiv’ ah οι πενθούντες παραμένουν στο σπίτι και δεν ασχολούνται με δουλειές ή άλλες δραστηριότητες. Παραδοσιακά, κάθονται σε ειδικά χαμηλά καθίσματα, δεν ξυρίζονται, δεν κουρεύονται, δεν κάνουν μπάνιο και δεν ασχολούνται με οιανδήποτε ευχάριστη για τον εαυτό τους διαδικασία (εκτός κι αν συντρέχουν λόγοι υγιεινής). Δεν φορούν δερμάτινα παπούτσια και δεν έχουν καμία σεξουαλική επαφή. Όταν τελειώνει το shiv’ah και κατά τη διάρκεια της τρίτης φάσης πένθους, το sheloshim, οι πενθούντες επιστρέφουν στις δουλειές τους, αλλά συνεχίζουν να αποφεύγουν κοινωνικές συγκεντρώσεις έως και την 13η μέρα μετά την ταφή. Βλέπουμε ότι δεν είναι πολλές οι διαφορές με τις δικές μας τελετές ταφής. Τα τελετουργικά διαδίδονται από λαό σε λαό και έχουν τόσο μεγάλη δύναμη που μένουν σχεδόν αναλλοίωτα στο πέρασμα των αιώνων.  

Βέβαια τα τελετουργικά μετάβασης δεν σταματούν εδώ. Τελούνται από κάθε άνθρωπο πάνω στη γη, είτε το αντιλαμβάνεται, είτε όχι. Τα τελετουργικά μετάβασης, είναι ένας τρόπος να θυμίζουν σε κάθε ανθρώπινο ον, οποιασδήποτε φυλής ή κοινωνίας, ότι χρειάζεται να ανήκει κάπου. Στην ουσία οι τελετές είναι μια έκφραση κοινωνικότητας. Είναι όμως και μια έκφραση θρησκευτικότητας επίσης. Μια έκφραση απόδειξης του τι μπορεί να κάνει κάποιος για την πίστη του. Κι όσο περισσότερα είναι διατεθειμένος να κάνει και τα κάνει, τόσο ψηλότερα ανεβαίνει στην πυραμίδα της ιεραρχίας των πιστών. Εισπράττει τον σεβασμό και τον θαυμασμό των μη μυημένων και την αποδοχή των ήδη μυημένων. Μερικά καθημερινά παραδείγματα μετάβασης είναι η βάπτιση, ο αρραβώνας, ο γάμος, η κηδεία,   η αναχώρηση του νέου για να εκτίσει την στρατιωτική του θητεία, η φυλακή, το διαζύγιο, η αποφοίτηση από το σχολείο και η φοίτηση στο πανεπιστήμιο, ο θάνατος και η νεκρώσιμη ακολουθία, το στάδιο απεξάρτησης από κάθε είδους ουσία που θέλουμε να βγάλουμε από τη ζωή μας, η στιγμή που πέφτουμε για ύπνο, το ξύπνημα και το ξεκίνημα της νέας ημέρας, η παύση της εργασίας κατά τις διακοπές του καλοκαιριού, των Χριστουγέννων και του Πάσχα, οι ετοιμασίες για μια βραδινή έξοδο, η στιγμή της προσευχής και τόσα άλλα παραδείγματα που μας δείχνουν ότι τελούμε τελετουργικά μετάβασης καθημερινά και μάλιστα τριμερή, ακολουθώντας πιστά τα τρία στάδια, εντελώς μηχανικά χωρίς να αντιλαμβανόμαστε την τέλεση του τελετουργικού.

Τα τελετουργικά μετάβασης είναι τροφή για την ψυχή του ανθρώπου. Τον βοηθούν να προχωράει στη ζωή και να αφήνει πίσω του παλιές καταστάσεις. Τα γραφεία των ψυχολόγων και ψυχιάτρων ουσιαστικά έχουν γεμίσει από ανθρώπους που ζητούν βοήθεια για να μεταβούν. Να μεταβούν από μια παλιά δυσάρεστη κατάσταση σε μια νέα που θα τους κάνει να γυρίσουν σελίδα. Να αντιμετωπίσουν τον θάνατο ενός συγγενή, ή ένα τραύμα παιδικό που δεν τους αφήνει να συνεχίσουν ήρεμοι τη ζωή τους. Να απεξαρτηθούν απ’ τα ναρκωτικά ή το αλκοόλ, να ξεπεράσουν έναν χωρισμό ή μια φοβία που τους στοιχειώνει. Όλα αυτά χρειάζονται κάποιες διαδικασίες αποχωρισμού, μύησης/μετάβασης και επανένταξης και ο ψυχολόγος στην ουσία τελεί καθήκοντα ενός σύγχρονου μορφωμένου τελετάρχη, ενός σαμάνου, ενός πνευματικού. 

Βιβλιογραφία:

-Armstrong, A. Terry- Busby, L. Douglas-Carr, F. Cyril, A Reader’s Hebrew.
-English Lexicon of the Old Testament, Zondervan Hebrew Reference Series, Zondervan Publishing House, Grand Rapids, Michigan, 1989.
-Βέλλα, Μ., Βασιλείου, Εβραϊκή Αρχαιολογία, Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, β’ έκδοση, Αθήνα, 1984.
-Braun, Willy-McCutcheon, Russel, Εγχειρίδιο Θρησκειολογίας, Θεσσαλονίκη,2003, χρησιμοποιήθηκε το άρθρο: Grimes, L., Ronald, “Τελετουργία”.
-Eliade, Mircea, Encyclopedia of Religion vol.12. 
-Rites of Passage from Biblical to ModernTimes, Eκδόσεις University of Washington Press.
-Οι Θρησκείες του Κόσμου (συλλογικό), εκδόσεις Ουρανός, 2006, χρησιμοποιήθηκε το άρθρο: Bowie, Fiona, “Τελετουργία και Επιτέλεση”.

Ακαδημαϊκό άρθρο. Πρωτοδημοσιεύτηκε σε ένθετο του Ελεύθερου Τύπου το 2012.

Xωρίς Θρησκευτικότητα

Μια αναδρομή στα λόγια των κυριότερων μελετητών της θρησκείας προς διερεύνηση της φράσης του Sir Samuel Baker (1866) για τους λαούς βόρεια του Νείλου: «Δεν πιστεύουν σε κάποιο ανώτερο ον, ούτε έχουν κάποια μορφή λατρείας, ούτε φωτίζεται το σκοτάδι στο μυαλό τους από κάποια πρόληψη».

Προσηλυτισμός και αντίσταση

Οι Ευρωπαίοι εξερευνητές, οι έμποροι, οι κατακτητές και οι διοικητές των αποικιών λειτούργησαν με μια ιδεολογία εδαφικής επέκτασης και διαπολιτισμικής άρνησης που ενσωματώθηκε βαθιά στον ευρωπαϊκό τρόπο σκέψης και συναλλαγής με τον υπόλοιπο κόσμο. Σύμφωνα με τον φιλόσοφο των αρχών του δεκάτου ενάτου αιώνα G.W.F.Hegel, όλα τα μεγάλα έθνη «αναζητούν διέξοδο προς τη θάλασσα», επειδή, «η θάλασσα παρέχει τα άμεσα για την αποικιακή δραστηριότητα –σποραδική ή συστηματική- στην οποία οδηγείται η ώριμη κοινωνία των πολιτών».

Στις αποικίες ωστόσο οι γηγενείς ανέπτυξαν ένα φάσμα στρατηγικών για την αντιμετώπιση αυτών των ευρωπαϊκών εδαφικών αξιώσεων και πολιτισμικών αναπαραστάσεων. Μια επιλογή ήταν η αντιστροφή των ξένων όρων της ευρωπαϊκής θρησκευτικής σημειολογίας. Κατά τη διάρκεια των ισπανικών κατακτήσεων του δεκάτου έκτου αιώνα στην Αμερική, για παράδειγμα, οι κατακτητές ήταν εφοδιασμένοι με ένα θεολογικό κείμενο το οποίο διαβαζόταν ενώπιον των ντόπιων, ως επισφράγιση αυτού που η ιστορικός Patricia Seed αποκάλεσε «τελετουργία κατοχής» που πιστοποιούσε τις ισπανικές αξιώσεις στα νέα εδάφη. Απέναντι σε αυτό το αποικιοκρατικό τελεσίγραφο, οι ιθαγενείς μπορούσαν είτε να υποταγούν, είτε να αντισταθούν. Βρήκαν όμως επίσης τρόπους να επαναπροσδιορίσουν και να αντιστρέψουν τη σειρά των αναφορών που συνέδεαν το Νέο Κόσμο με τον Παλαιό. Μια άλλη επιλογή ήταν επίσης η ανασκευή των γνωστών όρων της γηγενούς θρησκευτικής σημειολογίας. Στην Αφρική για παράδειγμα, οι γηγενείς μύθοι της θάλασσας και της ξηράς μετασχηματίστηκαν ώστε να εξηγήσουν τις εισβολές των ξένων και τις βιαιότητες της αποικιοκρατίας.

Κάτω από τον αντίκτυπο της βρετανικής αποικιοκρατίας στη Νότια Αφρική του δεκάτου ενάτου αιώνα, οι μύθοι της θάλασσας ανασκευάστηκαν για να ερμηνεύσουν τις στρατιωτικές εισβολές, την αρπαγή των εδαφών και τις νέες εξουσιαστικές σχέσεις.[1]

Aποικιακή συγκριτική θρησκειολογία

Ως μια μελέτη της θρησκευτικής διαφθοράς, η μελέτη της θρησκείας έχει τις ιστορικές της ρίζες όχι μόνο στον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό, αλλά και σε αυτή τη μακροχρόνια ιστορία της αποικιοκρατίας. Στις αποικιακές κτήσεις, οι Ευρωπαίοι Εξερευνητές, οι ταξιδιώτες, οι ιεραπόστολοι, οι  άποικοι και οι αποικιακοί διοικητικές κατέγραψαν τα συμπεράσματά τους για τις γηγενείς θρησκείες ανά τον κόσμο. Με αξιοσημείωτη συνέπεια, σε μια περίοδο πέντε αιώνων, αυτοί οι Ευρωπαίοι παρατηρητές ανέφεραν ότι είχαν βρει λαούς στην Αμερική, την Αφρική και τα νησιά του Ειρηνικού οι οποίοι στερούνταν οποιουδήποτε ίχνους θρησκείας. Στην αρχή του δεκάτου έκτου αιώνα, ο εξερευνητής Americo Vespucci παρατήρησε ότι οι ιθαγενείς της Καραϊβικής δεν είχαν «καμία θρησκεία».

Τον δέκατο έβδομο αιώνα ο ταξιδιώτης Jacques le Maire, υποστήριξε μεταξύ των κατοίκων των νησιών του Ειρηνικού δεν υπήρχε «το ελάχιστο ίχνος θρησκείας». Στο πλαίσιο της επέκτασης των εμπορικών σχέσεων στη Δυτική Αφρική του δεκάτου ογδόου αιώνα ο έμπορος William Smith ανέφερε ότι τους Αφρικανούς «Δεν τους απασχολεί καμία θρησκεία απολύτως». Στον δέκατο ένατο αιώνα, οι Ευρωπαίοι παρατηρητές επέμεναν ακόμα να υποστηρίζουν ότι οι ιθαγενείς της Αυστραλίας δεν είχαν «καμία απολύτως θρησκεία ή θρησκευτικό στοιχείο, που να τους διαχωρίζει από τα κτήνη». Θα μπορούσαν να αναφερθούν σχεδόν απεριόριστα παραδείγματα. Καθώς αυτή η παγκόσμια λιτανεία της άρνησης συσσωρευόταν δημιούργησε πολλαπλά επίπεδα στρατηγικής σημασίας στις ευρωπαϊκές αποικιακές συναντήσεις με τους γηγενείς λαούς. Επειδή στερούνταν υποθετικά ένα τέτοιο καθοριστικό χαρακτηριστικό ης ανθρώπινης φύσης όπως η θρησκείας, οι ιθαγενείς δεν είχαν κανένα από τα ανθρώπινα δικαιώματα της ζωής, του εδάφους, του ζωικού κεφαλαίου ή του ελέγχου της εργασίας τους, που θα έπρεπε να γίνουν σεβαστά από τους Ευρωπαίους αποικιοκράτες. Από αυτή την άποψη, η άρνηση της ύπαρξης οποιασδήποτε γηγενούς θρησκείας –αυτή η ανακάλυψη της απουσίας- ενίσχυσε τα αποικιακά προγράμματα της κατάκτησης, της κυριαρχίας και της αρπαγής.

 Προφανώς η ανακάλυψη της «απουσίας» της θρησκείας υποδείκνυε ότοι οι Ευρωπαίοι  σχολιαστές των αποικιών λειτουργούσαν με βάση έναν ορισμό της θρησκείας που διαμορφώθηκε βέβαια από τις χριστιανικές αντιλήψεις για το τι θεωρούνταν ως θρησκεία. Ωστόσο, αυτή η άρνηση έδειχνε ότι ο όρος «θρησκεία» χρησιμοποιήθηκε στο πλαίσιο μιας πολεμικής. Ο λατινικός όρος για τη θρησκεία (religio) ήταν πάντοτε ένα όρος που αποκτούσε το νόημά του σε σχέση με το αντίθετό του, τη δεισιδαιμονία (superstitio). Όπως παρατηρεί και ο γλωσσολόγος Eile Benveniste, «η έννοια της θρησκείας απαιτεί εξ’ αντιδιαστολής, εκείνη της δεισιδαιμονίας». Στα αμφισβητούμενα αποικιακά σύνορα, εντούτοις, η εννοιολογική αντίθεση μεταξύ της θρησκείας και της δεισιδαιμονίας επεκτάθηκε συχνά ως στρατηγική άρνηση των δικαιωμάτων των ιθαγενών στο έδαφος, το ζωικό κεφάλαιο ή την εργασία. 

Στο Ανατολικό Ακρωτήρι της Νότιας Αφρικής, παραδείγματος χάριν, κατά τη διάρκεια του πρώτου μισού του δεκάτου ενάτου αιώνα, οι Ευρωπαίοι ταξιδιώτες, οι ιεραπόστολοι, οι άποικοι και οι διοικητές που προσπαθούσαν να εδραιώσουν το βρετανικό στρατιωτικό έλεγχο της περιοχής αρνούνταν πεισματικά να αναγνωρίσουν τις αντιλήψεις και τις πρακτικές των ιθαγενών Xhosa  ως «θρησκευτικές». Ισχυρίζονταν ότι οι Xhosa ήταν βυθισμένοι στη δεισιδαιμονία. Ο ταξιδιώτης Henry  Lichtenstein , παραδείγματος χάριν, ανέφερε ότι «η δεισιδαιμονία των Xhosa, η πίστη τους στη μαγεία ή στη μαγγανεία, στους οιωνούς και τις προφητείες, είναι ανάλογη με την ανυπαρξία των θρησκευτικών συναισθημάτων τους». ως επαναλαμβανόμενο μοτίβο στις ευρωπαϊκές αντιλήψεις για τη θρησκευτική διαφορά στις ανοικτές συνοριακές ζώνες, αυτή η αντίθεση μεταξύ θρησκείας και δεισιδαιμονίας εξυπηρέτησαν το αποικιακό πρόγραμμα με την παρουσίαση των ιθαγενών σαν να ζούσαν σε ένα διαφορετικό κόσμο.

Πώς οδηγήθηκαν οι Ευρωπαίοι παρατηρητές από την άρνηση προς την ανακάλυψη των θρησκειών των ιθαγενών στις αποικίες; Μολονότι αυτό το ερώτημα θα πρέπει να εξετασθεί με λεπτομερή προσοχή στους ιστορικούς όρους στις συγκεκριμένες περιοχές, μια γενική απάντηση μπορεί να προταθεί από την εμπειρία των Xhosa στο Ανατολικό Ακρωτήρι της Νότιας Αφρικής. Σύμφωνα με τις αναφορές όλων των Ευρωπαίων σχολιαστών, οι Xhosa στερούνταν κάθε ίχνους θρησκείας μέχρι το 1858, όταν υπήχθησαν κάτω από ένα αποικιακό διοικητικό σύστημα που είχε σχεδιαστεί από τον κυβερνήτη Sir George Grey, για τον στρατιωτικό περιορισμό, την επιτήρηση και τη φορολογία των ιθαγενών στην Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία, ο Sir George Grey ήταν επαγγελματίας αποικιακός διοικητής και παράλληλα ερασιτέχνης μελετητής της θρησκείας.

Ήταν το νέο πλαίσιο του αποικιακού περιορισμού, εντούτοις, αυτό που ώθησε τον διοικητή J.C.Warner να χρησιμοποιήσει πρώτος τον όρο «θρησκεία» για τις αντιλήψεις και τις πρακτικές των Xhosa. Επιμένοντας ότι οι Xhosa είχαν ένα θρησκευτικό σύστημα, ο Warner επεξεργάστηκε ένα είδος πρωτο-λειτουργιστικής ανάλυσης, υποστηρίζοντας ότι η θρησκεία των Xhosa θα εξαλειφόταν τελικά μέσω της στρατιωτικής κατάκτησης και του χριστιανικού προσηλυτισμού, υποστήριζε ότι εν τω μεταξύ το θρησκευτικό τους σύστημα θα μπορούσε να λειτουργήσει κατασταλτικά, όπως ακριβώς το αποικιακό διοικητικό σύστημα. 

Σε όλη τη Νότια Αφρική, η ευρωπαϊκή «ανακάλυψη» των γηγενών θρησκειών μπορεί να συσχετιστεί με τον αποικιακό περιορισμό των ιθαγενών. Ενώ η «ανακάλυψη» ενός θρησκευτικού συστήματος των Ζουλού ακολούθησε την επιβολή του αποικιακού συστήματος στο Natal κατά τη δεκαετία 1840, η αναγνώριση ενός θρησκευτικού συστήματος για τους Sotho και τους Tswana καθυστέρησε έως ότου επιβλήθηκε το αποικιακό σύστημα μετ’α την κατάλυση του τελευταίου ανεξάρτητου αφρικανικού πολιτεύματος τη δεκαετία του 1890. Από εκείνο το σημείο, ωστόσο, όταν οι αποικιακοί διοικητές πίστεψαν ότι όλοι οι Αφρικανοί στην περιοχή είχαν συμπεριληφθεί στο αποικιακό σύστημα, οι Ευρωπαίοι σχολιαστές διαπίστωσαν ότι κάθε Αφρικανός στη Νότια Αφρική ανήκε στην ίδια θρησκεία, τη «Bantu». Τα στοιχεία από τη Νότια Αφρική, επομένως δείχνουν ότι η «ανακάλυψη» των γηγενών θρησκειών στις αποικίες δεν αποτελούσε απαραίτητα μια σημαντική ανακάλυψη για την ανθρώπινη γνώση. Ως απόρροια της επιβολής ενός αποικιακού διοικητικού συστήματος, η ανακάλυψη ενός γηγενούς θρησκευτικού συστήματος συνδέθηκε με τον αποικιακό περιορισμό των γηγενών πληθυσμών.[2]

Καταγωγή των λαών και μεταναστεύσεις

Στη Νότια Αφρική, οι Ευρωπαίοι σχολιαστές εντόπισαν επίσης τη γενεαλογία των ιθαγενών στην Αρχαία Εγγύς Ανατολή. Απηχώντας τα προγενέστερα συμπεράσματα του Γερμανού επισκέπτη Peter Kol, που υποστήριξε ότι στις αρχές του δεκάτου ογδόου αιώνας ότι το θρησκευτικό σύστημα των Khoikhoi ή «Hottentot», των κατακτημένων ιθαγενών του Ακρωτηρίου αναγόταν στον Ιουδαϊσμό του αρχαίου Ισραήλ, οι Ευρωπαίοι σχολιαστές του δεκάτου ενάτου αιώνα υποστήριξαν ότι όλοι οι Αφρικανοί της Νότιας Αφρικής προήλθαν από το Βορρά. Οι Xhosa ήταν αρχαίοι Άραβες, οι Ζουλού αρχαίοι Εβραίοι και οι Sotho Tswana αρχαίοι Αιγύπτιοι. 

Εκτός από τη μετάθεση των θρησκευτικών διαφορών της αρχαίας Εγγύς Ανατολής στο νοτιοαφρικανικό τοπίο, αντικειμενοποιώντας με αυτό τον τρόπο τις εθνικές, πολιτισμικές και θρησκευτικές διαφορές που είχαν διαμορφωθεί από την αποικιοκρατία, αυτή η φανταστική γενεαλογία υπονοούσε επίσης ότι οι γηγενείς Αφρικανοί δεν ήταν πραγματικά γηγενείς στη Νότια Αφρική, επειδή προέρχονταν αρχικά από την Εγγύς Ανατολή. Παρομοίως, μια βρετανική αποικιακή συγκριτική μελέτη των θρησκειών που ανήγε τον Ινδουισμό στις μεταναστεύσεις των αρχαίων ινδοευρωπαίων που ξεκίνησαν από τη Σιβηρία ή την Περσία θα μπορούσε να λειτουργήσει όχι μόνο ως ιστορική ανασκευή, αλλά και ως μια στρατηγική μετατόπισης.   

 
Ακολουθώντας αυτή την αντιφατική διπλή τακτική του δομικού περιορισμού και της ιστορικής μετατόπισης, η αποικιακή συγκριτική θρησκειολογία λειτούργησε σε όλο τον κόσμο για να αρνηθεί, να ανακαλύψει, να εντοπίσει και να μετατοπίσει τις αντιλήψεις και τις πρακτικές των αποικισμένων λαών.[3]

Συμπεράσματα

1.  Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει, ότι ο συγκεκριμένος εξερευνητής, ο Samual Baker, δεν κατανόησε τη μορφή της θρησκείας αυτών των λαών, ούτε καν την εντόπισε, επηρεασμένος προφανώς από τη δική του αντίληψη περί της μορφής της θρησκείας. Έτσι, συμπέρανε ότι δεν υπήρχε ίχνος θρησκευτικότητας σε αυτούς τους λαούς.
2. Από την άλλη, ίσως αυτοί οι λαοί, λόγω της αποικιακής περιόδου, να βρίσκονταν σε ένα στάδιο σύγχυσης. Μόλις είχαν αποβάλει την δική του παλιά θρησκεία και ετοιμάζονταν να υποδεχτούν τη νέα θρησκεία των αποίκων. Σε αυτό το μεταβατικό στάδιο, τα σημάδια της επερχόμενης θρησκείας ήταν προφανώς πολύ αχνά για να εντοπιστούν.
3. Το στάδιο αυτό της μετάβασης από το ένα θρησκευτικό σύστημα στο άλλο και ακόμα περισσότερο το στάδιο της εκρίζωσης της παλιάς «ασφαλούς» θρησκείας αυτών των «αγρίων» λαών, θα πρέπει να ήταν πολύ επώδυνο για αυτούς. Θα πρέπει να βρίσκονταν σε μια κατάσταση πνευματικού μετεωρισμού και διλλήματος για το ποια ήταν τελικά η αληθινή θρησκεία. Η παλιά ή η νέα;

Σχετικά με αυτό ο Frantz Fanon (σ.667)παρατηρεί ότι «η αποικιοκρατία δεν αρκείται απλώς στο να υποτάσσει τους ανθρώπους και να αδειάζει το μυαλό των ντόπιων από κάθε μορφή και περιεχόμενο. Με ένα είδος διεστραμμένης λογικής, στρέφεται προς το παρελθόν των καταπιεσμένων ανθρώπων και το διαστρεβλώνει, το παραμορφώνει και το καταστρέφει».

(Το παρόν αποτελεί απόσπασμα ακαδημαϊκού άρθρου. Διαβάστε το ολόκληρο εδώ: http://www.academia.edu/4529717/Without_Religiousness-_ )


[1] David Chidester, Αποικιοκρατία, σσ.653-657.[2] Ό.π., σσ.658-661.[3] Ό.π., σσ.661-662.