Η ιστορία μιας εγγονής, της μαμάς της και της γιαγιάς της σε ένα σπίτι που αφομοιώνει και ενσαρκώνει, σαν ζωντανό τέρας, διαγενεακά τραύματα και μυστικά. Ενδιαφέρουσα η μετουσίωση του μοτίβου του τρόμου της ντουλάπας και του μπαμπούλα σε “σαράκι”.

Είναι σίγουρα μια ιστορία προσωπικής εκδίκησης που όμως συνυφαίνεται με μια συλλογική μνήμη-τραύμα. Εκδικείται ο αδικημένος. Δεν θα το ονόμαζα απόλυτα φεμινιστικό τρόμο, αλλά ταξικό. Σαφώς και κριτικάρει την πατριαρχία, αλλά και τη φτώχια και την ταξική αδικία. Το πώς γενεές πλουσίων καταδυναστεύουν τους φτωχούς. Και οι άντρες υποφέρουν εδώ – υπό το πολιτικό πλαίσιο του Ισπανικού Εμφυλίου και της δικτατορίας του Φράνκο, καταδυναστεύοντας τις γυναίκες με τον χειρότερο τρόπο.

Κοινωνικός τρόμος με στοιχεία λαϊκής (folk) μαγείας, μαγικός ρεαλισμός σίγουρα, ωστόσο όλα υπηρετούν την ιστορία και όχι το αντίθετο. Μου άρεσε πολύ που έπαιξε με τα όρια της ηθικής αλλά και με το ότι η δυστυχία δεν είναι ‘προνόμιο’ των φτωχών.

Μου άρεσε πολύ η ατμόσφαιρα, ήταν αποκρουστική σε σημεία, αλλά είχε κάτι το γοητευτικό, σου έδινε μια άρρωστη ικανοποίηση, μια αίσθηση δικαίωσης.

Γλώσσα αυθεντική, σε σημεία σου έστριβε το στομάχι με την αμεσότητά της. Πολύ ωραία απόδοση από την Ασπασία Καμπύλη, με κάτι κρακρακρά και ραραρά, διέσωσε νομίζω την ψυχή του πρωτοτύπου. Έκταση ιδανική (για μένα), η έκταση που έχουν τα βιβλία που λένε πολλά με λίγα, χωρίς να πλατειάζουν πουθενά, χωρίς να λείπει ούτε να περισσεύει τίποτα.

Κι επειδή συνήθως φτιάχνω παρέες ιστοριών στο μυαλό μου, θα το έβαζα να κάνει παρέα με το Πέδρο Πάραμο και το Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα.

Αγαπημένα αποσπάσματα:
<< […] αφού σε τούτο το σπίτι δεν έχει πολλά να κάνεις, πέρα από το να σιγοβράζεις την οργή στα σωθικά σου.>>

<<Δεν είχε πει τίποτα, επειδή σε τούτο το χωριό, εκτός από τιποτένιοι, είναι και δειλοί και δεν σου λένε τίποτα κατά πρόσωπο παρά μόνο αν μαζευτούν πεντ’ έξι μαζί.>>

<<Ο πατέρας μου ήξερε ότι στο χρήμα αρέσει η τάξη. Προτιμά τα δουλικά χαμόγελα απ’ τις αυτάδικες ματιές.>>

<<Έκλαιγε σιγανά όπως κλαίνε οι πλούσιοι επειδή το δυνατό το κλάμα είναι για τους φτωχούς τους ανθρώπους, που ρεζιλεύονται με φασαρίες και σκηνές και δεν ξέρουν να φερθούν.>>

<<αντί να τους σέβεται ή να τους φοβάται, ο κόσμος τώρα τους λυπάται […] τους αποφεύγει και κάνει ότι δεν τους βλέπει. Όλοι το ξέρουν ότι η δυστυχία είναι κολλητική. Καρφώνεται μέσα σου και άντε να τη βγάλεις από κει.>>

Σαράκι, Λάϊλα Μαρτίνεθ, μτφρ. Ασπασία Καμπύλη εκδ. Καρνίβορα

[Σ.τ.σ.: Μοιράζομαι με τον κόσμο την αναγνωστική εμπειρία μου μόνο για βιβλία που μου άρεσαν, τα οποία διάλεξα και αγόρασα.]

Άλλη μια απόδειξη πως το βαθύ βίωμα ανυψώνει το λογοτεχνικό έργο, είτε αποδοθεί ξεκάθαρο είτε έντεχνα καμωμένο.

Το πώς βλέπει και κρατά στις αναμνήσεις του ένα παιδί (μικρό ή μεγάλο, με την έννοια του τέκνου εδώ) τον γονέα, είναι σαφώς ένας συνδυασμός ανάμνησης-ανάγκης-φαντασίας. Πολλά μπορεί να μην έχουν συμβεί καν με τον τρόπο που ανακαλούνται. Ίσως να πρόκειται και για εντελώς παραποιημένα γεγονότα/αναμνήσεις. Η αξιακή βαρύτητα όμως εδώ δεν έχει να κάνει με το τι συνέβη ή τι ήταν στ’ αλήθεια ο γονιός, αλλά το πώς τα θυμάται το τέκνο, ποια επίγευση άφησε η μάνα, ποιο αποτύπωμα ο πατέρας.

Και αυτός ο θαυμασμός άνευ όρων, η αγάπη, η εξάρτηση από τον γονιό – πάντα το έλεγα πως το παιδί αγαπάει πιο βαθιά, με έναν τρόπο αιώνιο τον γονιό του, ό,τι και να του κάνει εκείνος/η. Ακόμα κι αν το βλάψει. Είμαι πεπεισμένη γι’ αυτό. Είναι η φυσική ροπή προς τη μήτρα, την πηγή. Δεν είναι σάμπως δεσμοφύλακες στις φυλακές της παιδικής μας ηλικίας; Ίσως και μετέπειτα.

Σαν γενική αίσθηση, με πήγε στο ‘Ο Κηπουρός κι ο Θάνατος’ του Γκοσποντίνοφ εκδ. Ίκαρος (του Δαββέτα προηγείται χρονικά), λόγω αυτής της γλυκόπικρης καταγραφής της σταδιακής βύθισης του γονέα προς τον θάνατο δοσμένη όμως μέσα σε αυτή την εναλλαγή της παρουσίασης του αρρώστου και του πάλαι ποτέ δυναμικού και ζωντανού, ενίοτε αστείου και ευχάριστου ανθρώπου.

Βέβαια, είναι και η γραφή όπως πρέπει, όπως χρειάζεται ώστε να αναδειχθεί το θέμα. Ούτε λυρική χωρίς λόγο, ούτε απλά καταγραφική. Είχε την ισορροπία που της έπρεπε ώστε να έχουμε αυτή την ιδιάζουσα βιογραφία με τη λογοτεχνικότητα που της αναλογεί.

Ο χρόνος, κυκλικός ή σπειροειδής. Δεν υπάρχει γραμμικότητα και σειρά στον συνειρμό. Στο πήγαιν’ έλα των αναμνήσεων. Και χρειάζεται τέχνη να το κοντρολάρεις αυτό και να το επικοινωνήσεις συγγραφικά στον αναγνώστη χωρίς να χαθεί.

Θα σχολιάσω και την έκταση ως ιδανική. Ιδανική γενικά – για εμένα, περί ορέξεως- αλλά ακόμη περισσότερο για ένα θέμα σαν κι αυτό. Η τέχνη του να λες πολλά με λίγα, απαιτεί ή βαθύ βίωμα, ή εξαιρετική τέχνη – ενίοτε και τα δύο.

Δεν μένουν όλα τα βιβλία μέσα μας, ακόμη κι αν είναι πολύ ωραία. Ένα βιβλίο μένει για πάντα μέσα μας όταν γράφουμε νοητά μέσα του κι εμείς την ανάμνησή μας, το βίωμά μας, την αράδα μας.

Γράφει (Λευκή σελίδα, σ.148):

[Ως τα σαράντα, μονάχα μία φορά ήρθε στα όνειρά μου. Έκατσε στην άκρη του κρεβατιού. Της έκανα χώρο τραβώντας τα σκεπάσματα. <<Γράφεις; με ρώτησε.]

Κι εγώ συμπλήρώνω:

Είχε δυο μήνες περίπου από τη διάγνωση. Του είχαν δώσει οκτώ συνολικά. Το απόγευμα μείναμε οι δυο μας. Εκείνος στον καναπέ του σαλονιού κι εγώ στο ντιβάνι της κουζίνας. Έγραφα στο σημειωματάριό μου, συγκεντρωμένη. Δεν του είχα μιλήσει για πολλή ώρα. <<Τι γράφεις, πουλάκι μου;>> με ρώτησε. <<Ε, τίποτα, μπαμπά, κάτι χαζά>>.  Αυτό το ‘τι γράφεις, πουλάκι μου;’ ζει μέσα στο μυαλό μου κάθε φορά που γράφω είκοσι χρόνια τώρα. Με τύψεις που δεν του είχα πει την αλήθεια, ότι έγραφα για ένα τρένο της φυγής, που μας παίρνει και μας πάει μακριά σε δάση με δέντρα γυμνά, αλλά εμείς μέσα στην καμπίνα μας έχουμε όσα χρειαζόμαστε. Μελάνι, καφέ, φρέσκο μυρωδάτο χαρτί, ένα ζεστό κρεβάτι και το μυαλό μας γεμάτο.

Κλείνω με ένα ακόμη απόσπασμα του Δαββέτα (Αυτό που είναι θα γίνω, σ.122-123) για τον υπέροχο αυτό διάλογο που (πρέπει να) χτίζεται μεταξύ του συγγραφέα και του αναγνώστη.

[Συνήθως αρκούσε μία έκρηξή της από ασήμαντη αφορμή για να ετοιμάσω τον σάκο της απόδρασής μου: ένα ρολόι, ένα πλαστικό ποτήρι, μαχαιροπήρουνα, το μπλοκ ιχνογραφίας, μολύβια, ένα αθλητικό φανελάκι. Δυσκολεύομαι να θυμηθώ με τι κριτήρια είχα συμπεριλάβει όλα αυτά στη λίστα της μεγάλης φυγής, πάντως είχα φροντίσει σε χρόνο ανύποπτο να τα έχω όλα σε ένα συρτάρι εκτάκτου ανάγκης όπως το είχα βαφτίσει και σχεδόν αμέσως με τον πρώτο καυγά τα τοποθετούσα στον σακο. Ύστερα της φώναζα ‘φεύγω, μη με περιμένεις’ και έκλεινα πίσω μου την πόρτα του διαμερίσματος με δύναμη. Πάντα επέστρεφα μετά τα μεσάνυχτα […].

Νίκος Δαββέτας

Η Δεσμοφύλακας

Εκδ. ΠΑΤΆΚΗ

[Σ.τ.σ.: Μοιράζομαι με τον κόσμο την αναγνωστική εμπειρία μου μόνο για βιβλία που μου άρεσαν, τα οποία διάλεξα και αγόρασα.]

Απολαυστικό. Η μία Λιγεία (του Πόε) γνωστή, η άλλη (του Λαμπεντούζα), με εξέπληξε και με εντυπωσίασε και ως γραφή και ως φύση. Πρόκειται δηλαδή εδώ για μια έκδοση με δύο ομότιτλα διηγήματα που συνδέονται θεματικά.

Πολλά κοινά μπορεί να βρει κανείς ανάμεσα στις δύο Λιγείες και στη σχέση τους με τον άνδρα. Η Λιγεία, ένα πλάσμα -σε κάθε περίπτωση- από αλλού, ενσαρκώνει τον απόλυτο έρωτα και αναδεικνύει τα θολά όρια μεταξύ του έρωτα και του θανάτου.

Κάθε Λιγεία αφήνει ένα τόσο βαθύ υπαρξιακό σημάδι, που και οι δύο ήρωες των ιστοριών απομονώνονται σταδιακά από την καθημερινή, πεζή πραγματικότητα και αναζητούν την ανάμνηση μιας ιδανικής, απόκοσμης αγάπης που κανένας κοινός θνητός έρωτας δεν μπορεί να αντικαταστήσει.

Ο Πόε, απόλυτα πιστός στο γοτθικό και στον ρομαντισμό. Ο Λαμπεντούζα, στον κλασικισμό και στον ρομαντισμό. Ενώ η Λιγεία του Πόε κινείται στο σκοτάδι και στο μακάβριο, η Λιγεία του Λαμπεντούζα βγαίνει στο φως της Σικελίας, με μόνες σκοτεινές στιγμές τα βαθιά νερά ή τις καταιγίδες, αλλά και τον ψυχισμό των ανδρών τελικά.

Το πιο βαθύ και άξιο προσοχής συνδετικό στοιχείο των διηγημάτων, για μένα, είναι τα δόντια.

Εξαιρετική ποιότητα έκδοσης και μεταφράσεων.

Ένα απόσπασμα που μου άρεσε πάρα πολύ, από τη Λιγεία του Λαμπεντούζα:

<<Το καφενείο ήταν ένα είδος Άδη, όπου συνωστίζονταν ανεμικά φαντάσματα απόστρατων αξιωματικών, συνταξιούχων δικαστικών και καθηγητών. Αυτοί οι ανυπόστατοι ίσκιοι έπαιζαν ντάμα ή ντόμινο βυθισμένοι σε ένα ασθενικό φως, που τη μέρα το έκαναν ασθενικότερο οι γύρω στοές και τα σύννεφα, και τη νύχτα τα πελώρια πράσινα σκίαστρα τον πολυελαίων. […] Ήταν ένα πραγματικό Λίμπο.>>

<<Λιγεία>> (Δύο ομότιτλα διηγήματα)
Συγγραφείς: Edgar Allan Poe, Giuseppe Tomasi di Lampedusa
Πρόλογος: Franz Kafka
Μεταφραστές (αντίστοιχα):
Τζένη Μαστοράκη, Νάσος Βαγενάς
Εκδόσεις Στιγμή

[Σ.τ.σ.: Μοιράζομαι με τον κόσμο την αναγνωστική εμπειρία μου μόνο για βιβλία που μου άρεσαν, τα οποία διάλεξα και αγόρασα.]

Το Toten-insel του August Strindberg το επέλεξα, αρχικά, λόγω του πίνακα στο εξώφυλλο. Ο Arnold Böklin είναι ο αγαπημένος μου ζωγράφος και αυτός είναι ο διάσημος πίνακάς του ‘Το Νησί των Νεκρών’ που αποτέλεσε την έμπνευση για αυτό το θεατρικό.

Πρόκειται για ένα συμβολικό ονειρόδραμα, ένα kammarspel (<<έργο δωματίου>>). Όπως πληροφορήθηκα από την εισαγωγή του βιβλίου, αυτά τα έργα δωματίου ήταν εμπνευσμένα από τη μουσική δωματίου, γι’ αυτό και είχαν μία μουσική δόμηση, ενώ η υπόθεση περιελάμβανε πάντα λίγα πρόσωπα.

Το έργο πραγματεύεται τη μεταθανάτια εμπειρία. Ο νεκρός, οδεύοντας προς τον Κάτω -ή τον Άλλο- κόσμο βασανίζεται ακόμα από τα γήινα και καθημερινά. Το δράμα εδώ είναι η συνειδητοποίηση πως ο θάνατος δεν λυτρώνει από τα ψυχικά βάρη της ζωής, αλλά ο νεκρός τα κουβαλάει μαζί του.

Διακόπτεται όμως απότομα. Υπάρχουν μόνο δύο ολοκληρωμένες σκηνές (η δεύτερη -και τελευταία- μάλιστα, κλείνει με τον ήλιο του μεσονυχτίου, υπέροχος συμβολισμός) και η εισαγωγική σκηνική οδηγία για την τρίτη, που αποτυπώνει και τον πίνακα, με θάλασσα, πράσινα δέντρα κι έναν μαρμάρινο ναό. Ο δημιουργός, δηλαδή, κάποια στιγμή έχασε το ενδιαφέρον του για την ολοκλήρωση του έργου και ίσως και για τη ζωή γενικότερα, όπως διαβάζουμε στην εισαγωγή.

Αναρωτήθηκα, προφανώς, γιατί είναι τόσο γνωστό ένα τόσο ημιτελές έργο. Η απάντηση είναι πως ήταν πρωτοποριακό για την εποχή του (1906). Έχει παιχτεί σε μεγάλα θέατρα, σε σχολές, αλλά το εντυπωσιακό είναι ότι ο Ingmar Bergman ασχολήθηκε σκηνοθετικά μαζί του. Πρέπει μάλιστα να επηρεάστηκε αρκετά, αφού διαβάζοντας κανείς το θεατρικό είναι σαν να παρακολουθεί ταινία του Bergman.

Τα πρόσωπα, όπως ο Φύλακας, ο Δάσκαλος, ο Βαρκάρης, ο Νεκρός, αρχετυπικές μορφές, ήρωες-δοχεία, υπάρχουν για να σηματοδοτήσουν όλα τα στάδια της ζωής, του θανάτου και της μετάβασης. Ενδιαφέρουσα επίσης η επιρροή από τη θεολογία του Swedenborg.

Αυτή είναι η αυθεντική μορφή του ημιτελούς έργου, που μας έφεραν οι εκδόσεις Περισπωμένη. Με εξαιρετική αισθητική, βεβαίως, το χαρτί, το πολυτονικό, χαίρεσαι να διαβάζεις, να αγγίζεις, να μυρίζεις.


August Strindberg
TOTEN-INSEL
Μετάφραση: Μαργαρίτα Μελμπεργκ
Εισαγωγή: Μαρία Σεχοπούλου
Επίμετρο: Χρήστος Μαρσέλλος

Εκδόσεις Περισπωμένη

[Σ.τ.σ.: Μοιράζομαι με τον κόσμο την αναγνωστική εμπειρία μου μόνο για βιβλία που μου άρεσαν, τα οποία διάλεξα και αγόρασα.]

Ένα πολύ γλυκό βιβλίο, για τη δύναμη της ανάγνωσης και τη σχέση του αναγνώστη με τα βιβλία, για τον μυστικό διάλογο, για το κομμάτι που αφήνουμε μέσα σε ένα βιβλίο όταν το κλείνουμε και τα ίχνη που αφήνει εκείνο μέσα μας.

Το κείμενο βαδίζει στις αφηγηματικές παραδοσιακές νόρμες του μαγικού ρεαλισμού της λατινικής αμερικής και της ισπανόφωνης λογοτεχνίας. Είναι ένα εφηβικό βιβλίο που μπορεί να διαβαστεί από όλες τις ηλικίες.

<<Ο σκοπός της βιβλιοθήκης δεν είναι να διαβάσεις όλα τα βιβλία της, αλλά να μπορείς να τα συμβουλευτείς όποτε θέλεις. Τα βιβλία βρίσκονται εδώ σε περίπτωση που τα χρειαστείς>>.

Έχει έναν γλυκύτατο κεντρικό χαρακτήρα (Χουάν), ένα παιδί που χάνει την ασφάλεια του σπιτιού του, μία συμπρωταγωνίστρια (Καταλίνα) που έχει έναν διπλό ρόλο (το κορίτσι που ερωτεύεται ο Χουάν, και η σύντροφος στην περιπέτεια) και έναν ιδιόρρυθμο θείο (Τίτο) που αποτελεί την αυθεντία στην ιστορία, απολαυστικός και αρκετά κωμικός.

<<Οταν διαβάζεις, δεν βλέπεις ποτέ γράμματα* βλέπεις τα πράγματα που περιγράφουν τα γράμματα: ένα δάσος, ένα σπίτι… Τα βιβλία λειτουργούν ως καθρέφτης και ως παράθυρα. Είναι γεμάτα εικόνες>>.

Οι ιδιόρρυθμοι θείοι και θείες είναι ίσως για πολλούς από εμάς μία επιρροή καλή ή λιγάκι λοξή, για να στραφούμε προς την τέχνη, προς το μυστήριο, προς τα βιβλία, προς την εξερεύνηση του εαυτού. Ο συγγραφέας δομεί ένα ασφαλές περιβάλλον για ένα παιδί, που φεύγει από την ασφάλεια του σπιτιού του όταν οι οικογενειακές ισορροπίες διαταρράσσονται. Όμως είναι ένα περιβάλλον εξερεύνησης – ένα υποκατάστατο που το βοηθά να δυναμώσει και να μεγαλώσει.

Μια ιστορία ενηλικίωσης, ωρίμανσης, για τον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί / ένας έφηβος μπορεί να διαχειριστεί το τραύμα, μία δύσκολη οικογενειακή κατάσταση, και να τη μετατρέψει σε δύναμη, σε προσωπικότητα, σε ανακάλυψη με τη βοήθεια μιας βιβλιοθήκης – γιατί, δυστυχώς ή ευτυχώς, οι γονείς μας δεν είναι πάντα αυτοί που μας δείχνουν τον δρόμο. Διότι δρόμος σημαίνει απομάκρυνση, ταξίδι, και δεν είναι όλοι έτοιμοι να δεχτούν κάτι τέτοιο.

Μου θύμισε τη Βιβλιοθήκη της Βαβέλ του
Jorge Luis Borges (εδώ βέβαια έχουμε κάτι πιο βαρύ φιλοσοφικό και μεταφυσικό), το Χάρτινο Σπίτι του Κάρλος Μαρία Ντομίνκες, Τη Σκιά του Ανέμου, του Κάρλος Ρουίθ Θαφόν, όπου η ιστορία ξεκινά με το «Κοιμητήριο των Λησμονημένων Βιβλίων», αλλά και την Πόλη των Θηρίων, της Ιζαμπέλ Αλιέντε, με την ιδιόρρυθμη γιαγιά που παρασέρνει τον εγγονό της σε μια απίστευτη περιπέτεια.

<<Τα βιβλία είναι πιο σημαντικά από τους συγγραφείς. Τα καλύτερα φαίνεται πως γράφτηκαν μόνα τους>>.

Το Άγριο Βιβλίο
Χουάν Βιγιόρο
Μτφρ. Χριστίνα Φιλήμονος
Εκδ. Carnivora

[Σ.τ.σ.: Μοιράζομαι με τον κόσμο την αναγνωστική εμπειρία μου μόνο για βιβλία που μου άρεσαν, τα οποία διάλεξα και αγόρασα.]