Σχεδόν δυστοπικό. Μια φωτεινή δυστοπία καμουφλαρισμένη σε ευτοπία. Το φοβόμουν αυτό το βιβλίο, λόγω της διαφορετικότητάς του από τις νόρμες αφήγησης, αλλά έχω εμπιστοσύνη στη μεταφράστρια. Λέω, για να το διάλεξε η Δότση, κάτι έχει. Αποδείχτηκε εξαιρετικά ενδιαφέρον. Ήρωες vessels, δοχεία δηλαδή, που σημαίνει πως δεν έχουν κάποια προσωπικότητα, ταυτότητα, ιδιοσυγκρασία. Συνήθως κάτι τέτοιο το βλέπουμε στον μαγικό ρεαλισμό. Θα μπορούσαν να είναι οποιοιδήποτε. Γι’ αυτό και απουσιάζει παντελώς ο διάλογος. Η Άννα και ο Τομ αποτελούν περισσότερο μία οντότητα, ένα μοτίβο, παρά χαρακτήρες. Δυστυχώς, δεν είναι υπερβολή εδώ να παρατηρήσω πως υπάρχουν όντως τέτοιοι άνθρωποι: χαμένοι, αφομοιωμένοι, χωρίς σκοπό. Ζουν μια ζωή που φαντάζει αισθητικά τέλεια, γεμάτη ταξίδια, design αντικείμενα, ψηφιακή αναγνώριση. Ακόμα και όταν επιλέγουν να αλλάξουν την καθημερινότητά τους, η πλήξη τούς ακολουθεί παντού.
Η έλλειψη του προσωπικού σκοπού, η αδυναμία της ενδοσκόπησης και η απώλεια της εμπειρίας – αφού η πράξη αντικαθίσταται με την ψηφιακή αναπαράσταση, κάτι σαν σκηνικό αντί για πραγματική ζωή – οδηγεί σε μια υπαρξιακή στασιμότητα, δημιουργεί ένα ανοιχτό στόμα, κατασκότεινο, ένα εσωτερικό κενό.
Αν διαβάσεις αυτό το βιβλίο περιμένοντας κάποια πλοκή, το διαβάζεις λάθος. Δεν υπάρχει κλιμάκωση, δεν οδηγεί σε λύτρωση, δεν οδηγεί σε κάθαρση. Είναι βιβλίο-καθρέφτης, είτε στραμμένος προς τα εσένα είτε στραμμένος απλά στην εποχή, ένας φακός που θα σε βοηθήσει να δεις κάποια πράγματα πιο προσεκτικά.
Οι χρόνοι είναι άλλο ένα ενδιαφέρον κομμάτι. Ένας Παρατατικός που αφήνει μια επίγευση αέναης επανάληψης. Προκαλεί δυσφορία – αλλά μπορεί έτσι να το βίωσα εγώ. Ωστόσο, παρά την επανάληψη υπάρχει στασιμότητα. Το βιβλίο κλείνει με Μέλλοντα σε χρήση πρόδρομης αφήγησης, κάτι που χρησιμοποιούμε όταν μιλούμε για βεβαιότητα βάσει συνήθειας. Άρα, η συνέχεια είναι προδιαγεγραμμένη – μια υπαρξιακή δυστοπία.
Ο Vincenzo Latronico δημιουργεί -όχι άθελά του- μια λογοτεχνική κοινωνιολογική μελέτη, με ενδιαφέρουσα δομή αφήγησης, ήρωες που δεν είναι ήρωες, και χρόνους που δεν είναι χρόνοι. Απολαυστική λογοτεχνία σε μια meta εποχή.
Πρωτοέμαθα για αυτό το βιβλίο κάποιους μήνες πριν την κυκλοφορία του, σε μια από τις εξαιρετικές εκδηλώσεις στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης με καλεσμένους συγγραφείς που μιλούν για το έργο τους. Είχα ξανακούσει τον συγγραφέα να μιλάει στη ΔΕΒΘ, αλλά η συζήτηση με την Αλεξάνδρα Ιωαννίδου – τη μεταφράστρια του για τις ελληνικές εκδόσεις των βιβλίων του-, εκείνο το απόγευμα στο Μέγαρο, ήταν κάτι διαφορετικό. Μια πραγματική εμπειρία ζωής, μια απόλυτη κατάθεση ψυχής. Μίλησε πολύ για τον πατέρα του και για την οικογένειά του και πολλές φορές ένιωσα ότι οι ζωές μας ενώνονται. Θα πρέπει να το ένιωσαν και άλλοι άνθρωποι μέσα στην αίθουσα, γιατί δεν είναι παράξενο οι ζωές των ανθρώπων να ταυτίζονται και να ενώνονται. Όλοι περνάμε τις ίδιες χαρές και τις ίδιες λύπες αργά ή γρήγορα. Ο τρόπος όμως με τον οποίο άνοιγε την καρδιά του αυτός ο άνθρωπος, εκφράζοντας τα κατάβαθα με τον πιο γλυκό τρόπο, ήταν κάτι παραπάνω από ανθρώπινος – σχεδόν υπερβατικός. Εκεί λοιπόν ανακοινώθηκε ότι <<Ο Κηπουρός και ο Θάνατος>> ετοιμάζεται από τις εκδόσεις Ίκαρος. Ήξερα ότι είναι κάτι που με αφορά. Και έτσι ακριβώς ένιωσα διαβάζοντάς το.
Δεν πρόκειται για μυθοπλασία, δεν υπάρχει τίποτα μυθοπλαστικό σε αυτό το βιβλίο. Δεν είναι μαγικός ρεαλισμός, κι όμως ο θάνατος είναι μαγικός ρεαλισμός για εμάς τους ανθρώπους. Ανοίκειος, παράδοξος.
Ο Gospodinov καταπιάνεται με το πλέον δύσκολο θέμα, χωρίς να το τραγικοποιεί, αλλά ούτε και να το ωραιοποιεί. Ο αργός θάνατος του καρκινοπαθή πατέρα, ο οποίος ξεκινά, όπως λέει, τη μέρα της διάγνωσης. Πρώτος θάνατος. Συνεχίζεται, μακρύς, ένα πένθος που ξεκινά πολύ πριν την απώλεια. Οι τελευταίες κινήσεις –η τελευταία φορά που ανεβαίνει τη σκάλα, το τελευταίο φρούτο που τρώει, το τελευταίο δελτίο ειδήσεων που παρακολουθεί–, τα τελευταία λόγια, οι εκκρεμότητες, ό,τι πασχίζει να κρατήσει όσο προλαβαίνει η κάθε πλευρά. Η ασθένεια επιταχύνει τις ανείπωτες συζητήσεις. Μαθαίνεις να μετράς αλλιώς τον χρόνο.
Αυτός ο συγγραφέας τολμάει πολύ γενναία να βάλει τη ζωή του μέσα στα βιβλία του, το παρελθόν του, τα βιώματά του, την παιδική του ηλικία, τις αδυναμίες του, όλους τους φόβους του. Το κάνει και στο Περί Φυσικής της Μελαγχολίας. Ο αναγνώστης δεν ταυτίζεται με τον ήρωα αλλά με τον ίδιο τον συγγραφέα εδώ. Δεν υπάρχει αφηγητής, ήρωες, πλοκή, κλιμάκωση, όλα είναι η αποτύπωση της ίδιας της ζωής, χωρίς όμως εκπτώσεις στη λογοτεχνικότητα.
Αν δεν έχει βιώσει κάποιος την απώλεια του πατέρα –έχει σημασία, του πατέρα, και όχι της μητέρας–, μπορεί να τρομοκρατηθεί με αυτό το βιβλίο, μπορεί όμως και να παρηγορηθεί, ότι «να, κοίταξε, έτσι συμβαίνει με όλους. Το έχουν ζήσει κι άλλοι, έτσι γίνεται, αυτό παθαίνεις, έτσι το περνάς. Αφού μπόρεσα εγώ, θα μπορέσεις κι εσύ». Ισορροπεί τις ποιότητες της ζωής, δεν γίνεται γραφικός ή μίζερος, αφήνει στον θάνατο τη μεγαλοπρέπεια της σιωπής.
Όλοι μιλούν για το πώς να μείνουμε νέοι. Δεν μας μαθαίνει κανείς πώς να γερνάμε, λέει. Τα μαθαίνουμε όλα εκτός από αυτό. Και είναι το μόνο αναπόφευκτο. Δεν ξέρουμε πώς να πενθούμε. Δεν θα μας το πει κανένα εγχειρίδιο, γιατί είναι πολύ βαθύ. Δεν θα μας το πει κανένας γιατρός, γιατί είναι πέρα από αυτόν. Δεν θα μας το πει κανένας τόσο καταπραϋντικά, τόσο αληθινά, όσο η λογοτεχνία.
«Λες τα λουλούδια να είναι τα μυστικά περισκόπια των νεκρών που βρίσκονται από κάτω και παρατηρούν τον κόσμο μέσα από τα κοτσάνια τους;» Ο πατέρας-κηπουρός που σπέρνει τη ζωή και στο τέλος γίνεται ο κήπος όπου ζούμε και αναπνέουμε. Αυτός ο κήπος που διασώζει την παιδική μας ηλικία. Γιατί, αυτό που έχει τελικά σημασία, είναι τι μας αφήνει ένας θάνατος.
“Ο κηπουρός και ο θάνατος” Georgi Gospodinov Εκδόσεις Ίκαρος Μετάφραση Αλεξάνδρα Ιωαννίδου
Το πέταγμα του χαρταετού είναι ένα έθιμο που μας ήρθε από πολύ μακριά και, όπως τα περισσότερα, έχει να κάνει με τον κύκλο των εποχών και την υποδοχή της άνοιξης – που ήταν πολύ σημαντική για την επιβίωση των αρχαίων πολιτισμών. Βλέπουμε πώς τα έθιμα και οι τελετουργίες επιβιώνουν, ταξιδεύουν, προσαρμόζονται και υιοθετούνται. Εδώ όμως φαίνεται πως δεν έχουμε να κάνουμε μόνο με συμβολισμούς, αλλά και με μια έξυπνη αρχαία ευρεσιτεχνία / τεχνολογία.
Ο Κινέζος στρατηγός Han Xin, περίπου στο 200 π.Χ. πέταξε έναν χαρταετό, ώστε να μετρήσει με τον σπάγκο την απόσταση από το στρατόπεδό του μέχρι τα τείχη της πόλης που πολιορκούσε, για να μπορέσουν οι εργάτες να σκάψουν σήραγγες στις σωστές διαστάσεις. Στην Κίνα και τη Μαλαισία από τότε κατασκευάζονταν σε θρησκευτικά έθιμα οι πρώτοι χαρταετοί, με τη μορφή δράκου, από μετάξι και καλάμι μπαμπού. Μάλιστα, κρεμούσαν ευχές και προσευχές επάνω τους για να ταξιδέψουν ψηλά στους θεούς.
Πίνακας ζωγραφικής από την Αυτοκρατορική Συλλογή της Δυναστείας Τσινγκ. Πεκίνο: Palace Museum Press 1994.
Το φεστιβάλ Basant Panchami της Ινδίας (τουλάχιστον από τον 13ο αιώνα), γιορτάζεται την άνοιξη (Vasanta) και σχετίζεται με την ανανέωση, τη χαρά και την υποδοχή της άνοιξης. Όλοι φορούν κάτι κίτρινο, διακοσμούν τα σπίτια και τους ναούς με κίτρινα άνθη σιναπιού, και τρώνε κίτρινες τροφές (με κουρκουμά, κάρι κ.λπ.).
Έχει ενδιαφέρον να αναφέρουμε ότι γιορτάζεται κάθε χρόνο την πέμπτη ημέρα του ινδουιστικού σεληνιακού ημερολογιακού μήνα Μάγκα, ο οποίος συνήθως πέφτει στα τέλη Ιανουαρίου ή Φεβρουαρίου, δηλαδή 40 μέρες πριν την άνοιξη. Η άνοιξη είναι γνωστή ως ο «Βασιλιάς όλων των εποχών».
Στο Βασάντ Παντσάμι ο καιρός είναι γενικά χειμωνιάτικος στη βόρεια Ινδία και περισσότερο ανοιξιάτικος στις κεντρικές και δυτικές περιοχές, γεγονός που υποστηρίζει την πεποίθηση ότι η άνοιξη φτάνει στο αποκορύφωμά της σαράντα ημέρες μετά το φεστιβάλ. Στην περιοχή του Punjab, το φεστιβάλ ονομάζεται φεστιβάλ Basant των Χαρταετών. Το πέταγμα χαρταετού είναι επίσης παραδοσιακό στη δυτική Ινδία στο Uttarayan, στη Mathura στο Viskwakarma Puja και στη νότια Ινδία.
Πέταγμα χαρταετού κατά τη διάρκεια των εορτασμών Basant Panchami.
Γύρω στο 1400 μ.Χ. Ευρωπαίοι εξερευνητές που ταξιδεύουν στις χώρες της Ασίας φέρνουν τους χαρταετούς στην Ευρώπη.
Γλυπτό «Πετώντας Χαρταετούς» του Gerhard Brandes (1963) στο Άλστερ, Αμβούργο, Γερμανία
La cometa (1778) Francisco Goya, Museo del Prado
Υπάρχει και η άποψη ότι η ύπαρξη του χαρταετού στη Μεσόγειο ανάγεται στα πειράματα του αρχαίου Έλληνα Πυθαγόρειου φιλοσόφου και ιδρυτή της μαθηματικής μηχανικής, Αρχύτα (428-347 π.Χ.), ο οποίος λέγεται ότι σχεδίασε και κατασκεύασε ένα ξύλινο αυτόματο σε σχήμα πουλιού.
Ανακατασκευή του ιπτάμενου περιστεριού του Αρχύτα, Μουσείο Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας, Κοτσανά, Αθήνα
Στην Αμερική ο Benjamin Franklin το 1752, για να αποδείξει ότι η αστραπή είναι ηλεκτρικό φαινόμενο, πέταξε έναν χαρταετό, κατά τη διάρκεια καταιγίδας, με ένα μεταλλικό κλειδί στη βάση του σπάγκου, το οποίο με τη βροχή έγινε αγώγιμο, μεταφέροντας στατικό ηλεκτρισμό από τα σύννεφα σε ένα δοχείο.
Ο Βενιαμίν Φράνκλιν σχεδιάζει ηλεκτρισμό από τον ουρανό, μια καλλιτεχνική απόδοση του πειράματος του Φράνκλιν με τον χαρταετό, ζωγραφισμένο από τον Μπέντζαμιν Γουέστ, περίπου το 1816
Από τον 19ο αιώνα έγινε παιδικό παιχνίδι. Στην ελληνοχριστιανική παράδοση και το έθιμο της Καθαράς Δευτέρας, το πέταγμα του αετού συμβολίζει το πέταγμα της ανθρώπινης ψυχής προς τον Δημιουργό της, την ημέρα που ξεκινά η νηστεία της Σαρακοστής, δηλαδή την ημέρα που ξεκινά η πνευματική και σωματική μας κάθαρση. Με τη διαδικασία αυτή, ερχόμαστε πιο κοντά στον Θεό. Οι χαρταετοί φτιάχνονται σε τεράστια ποικιλία σχημάτων. Παραδοσιακό σχήμα στην Ελλάδα είναι αυτό με τον εξάγωνο σκελετό από ελαφρύ καλάμι και ρυζόχαρτο ή χαρτί αφής.
Ο λεπτός χειρισμός του χαρταετού, να εκμεταλλευτείς τους ανέμους τραβώντας τον σπάγκο αλλά και απελευθερώνοντας για να πάει πιο ψηλά, είναι μια μεταφορά για την αντιμετώπιση των προκλήσεων της ζωής, που απαιτεί μια ισορροπία μεταξύ της απελευθέρωσης και της διατήρησης του ελέγχου. Η αυτοσυγκράτηση και ο λεπτός χειρισμός, πάντως, είναι χαρακτηριστικά στις χειροτεχνίες και τη φιλοσοφία των Κινέζων μέχρι σήμερα.
Διαβάζοντας το βιβλίο Τι λέει ο Γκάντι για τη μη βία, την αντίσταση και το θάρρος (μτφρ. Φώτης Τερζάκης, εκδόσεις Σάλτο, σειρά Κάλλιστος) του Νόρμαν Φίνκελσταϊν, με έκπληξη διαπίστωσα ότι το συνολικό έργο του Μαχάτμα Γκάντι ανέρχεται σε κάπου εκατό τόμους. Ποιος αλήθεια από μας έχει διαβάσει έστω δυο-τρεις τόμους από αυτό το έργο; Οι περισσότερες γνώσεις μας για τον Γκάντι προέρχονται από σποραδικές αναφορές, άρθρα στον τύπο, αποσπάσματα σε βιβλία ή, χειρότερα, από τσιτάτα σε social media. Ο Φίνκελσταϊν επισημαίνει πως τα κηρύγματα του Γκάντι είναι γεμάτα οφθαλμοφανείς αντιφάσεις και διαποτίζονται από μια θρησκευτική πίστη που δεν επιδέχεται πάντα ορθολογική ανάλυση.
Προφανώς και ένα τόσο τεράστιο έργο θα περιέχει αντιφάσεις. Περιέχει προσωπικές πεποιθήσεις, αναθεωρήσεις, ωστόσο δεν μπορούμε να μη δεχτούμε πως παρέμεινε ακλόνητος στις θεμελιώδεις του πεποιθήσεις ακόμα και την περίοδο που δοκιμάστηκε στα άκρα. Σύμφωνα με τον Φίνκελσταϊν, το έργο του Γκάντι ωρίμασε κατά το 1930 με 1947, όταν το δόγμα του τέθηκε στη σκληρότερη δοκιμασία του – κι έτσι ωρίμασε και η σκέψη του.
ΜΗ ΒΙΑ -ΕΙΡΗΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ – ΑΓΑΠΗ- ΑΛΗΘΕΙΑ: Άραγε μιλάμε για μια ουτοπική πράξη, μια πράξη που δεν μπορεί να υλοποιηθεί στον κόσμο αυτόν, μια πράξη που είναι σχεδόν αφύσικη προς τη φύση του ανθρώπου –τουλάχιστον έτσι όπως έχει εξελιχθεί; Μυθολογίες και κείμενα θρησκευτικά λένε πως ο άνθρωπος ξεκίνησε σε μια κοινωνία μη βίας, έλλειψης πόνου, θανάτου και κακού, πριν από μια «πτώση», μια μετάβαση. Από τότε, προσπαθεί να επιστρέψει εκεί. Το θέμα είναι όμως ότι ψάχνει τον «παράδεισο», την ιδανική εκείνη προ-πτωτική κατάσταση, χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι η κατάσταση αυτή δεν είναι τόπος και προορισμός, αλλά εσωτερική διαδικασία μεταμόρφωσης.
Η παιδαγωγική του Γκάντι
«Ο νόμος της αγάπης», δηλώνει ο Γκάντι, «κυβερνά την ανθρωπότητα. Αν ήταν αλλιώς, δεν θα υπήρχαμε ακόμα εδώ. Το γεγονός ότι η ανθρωπότητα επιβιώνει, δείχνει πως η συνεκτική δύναμη είναι μεγαλύτερη από τη διασπαστική. Αν δηλαδή η βία και το μίσος μάς κυβερνούσαν», λέει, «θα είχαμε εξαφανιστεί εδώ και πολύ καιρό». Ένα αιώνιο παιδί; Κάποιος που διατήρησε την προ-πτωτική σκέψη, σε μια νηπιακή στάση ζωής; Ή ένας αληθινός παιδαγωγός, ένας μοναδικός διδάσκαλος; «Η πίστη του Γκάντι στην έμφυτη καλοσύνη της ανθρωπότητας μπορούσε να φτάνει στα όρια της ευπιστίας», λέει ο Φίνκελσταϊν. Το ‘40 έγραφε «αρνούμαι να πιστέψω ότι οι Γερμανοί ως έθνος δεν έχουν καρδιά ή έχουν αξιοσημείωτα λιγότερη από τα υπόλοιπα έθνη της γης». Και συνεχίζει «πρέπει να επιμείνω στην πίστη μου στη δυνατότητα ακόμη και των πιο εξαχρειωμένων να ανταποκριθούν στη μη βία.» […] «Κάποιοι λένε ότι η Satyagraha (η φιλοσοφία και η μέθοδος της μη βίαιης αντίστασης) δεν έχει καμία αποτελεσματικότητα απέναντι σε ένα πρόσωπο που δεν διαθέτει αίσθηση της ηθικής. Διαφωνώ με αυτό. Η πιο πέτρινη καρδιά πρέπει να λιώσει αν είμαστε αληθινοί και έχουμε υπομονή. Έχω γνωρίσει ανθρώπινα τέρατα από τα νεανικά μου χρόνια. Έχω διαπιστώσει ότι, ακόμα και αυτά, δεν είναι ανεπίδεκτα λύτρωσης, αν ξέρουμε πώς να αγγίξουμε τη σωστή χορδή στην ψυχή τους».
Εντοπίζουμε έντονη παιδαγωγική προσέγγιση στον Γκάντι, αφού και στις παιδαγωγικές μεθόδους αυτό που κάνουμε για τα παιδιά που δεν συνεργάζονται, που είναι επιθετικά, αντιδραστικά, είναι να βρούμε τι ακριβώς είναι αυτό που θα τα ευαισθητοποιήσει και θα τους ενεργοποιήσει τη διάθεση συνεργασίας και καλής συμπεριφοράς. Έβλεπε άραγε τους ισχυρούς του κόσμου ως ανώριμα παιδιά που παίζουν άτακτα το παιχνίδι τους και τα θέλουν όλα δικά τους; Παιδιά που τους έχει λείψει η αγάπη;
Πόλεμος και πολιτική
Ο Γκάντι δεν ενδιαφερόταν μόνο για την πολιτική ανεξαρτησία. Ενδιαφερόταν για την εσωτερική ελευθερία. Και αυτή, πίστευε, ξεκινά από την παιδεία. Στο έργο του Hind Swaraj ή Indian Home Rule (1909), υποστηρίζει ότι μια κοινωνία δεν είναι πραγματικά ελεύθερη αν απλώς αλλάξει κυβερνήτες. Πρέπει να αλλάξει νοοτροπία.
Πίστευε ότι η εκπαίδευση δεν πρέπει είναι απλώς μάθηση γνώσεων, εξειδίκευση και διεκπεραίωση, αλλά καλλιέργεια χαρακτήρα, ψυχής και πρακτικής ζωής. Έχει να κάνει με την «ολοκληρωμένη ανάπτυξη των καλύτερων δυνατοτήτων του ανθρώπου –σώμα, νους και πνεύμα.» Αυτή η προσέγγιση συνδέεται άμεσα με την πολιτική του: η εκπαίδευση πρέπει να κατασκευάζει ανθρώπους με ηθική και συνείδηση, όχι απλώς εργαλεία παραγωγής γνώσεων που μεγαλώνοντας θα γίνουν απλά εξειδικευμένοι επαγγελματίες και ρόλοι σε μια συγκεκριμένη θέση.
Όσο για τον πόλεμο, ο Γκάντι θεωρούσε πως είναι ηθική αποτυχία της ανθρωπότητας. Η μη βία δεν ήταν απλώς στρατηγική, αλλά αποτέλεσμα ηθικής παιδείας. Αν η εκπαίδευση διαμορφώνει ηθικά πρόσωπα, τότε αυτά τα πρόσωπα θα παράγουν μη βίαιη πολιτική. Αν οι κοινωνίες εκπαιδεύονται στον ανταγωνισμό και την κυριαρχία, θα οδηγηθούν στη σύγκρουση. Αν εκπαιδεύονται στην αλήθεια και τη συνεργασία, θα δημιουργήσουν ειρήνη.
Η πολιτική του ρητορική λοιπόν είχε παιδαγωγικό χαρακτήρα. Δεν καλούσε απλώς σε αντίσταση. Καλούσε σε εσωτερική μεταμόρφωση.
Κάθε φορά που πιάνω στα χέρια μου ένα τέτοιο μικρό βιβλίο, που ξέρω ότι η έκτασή του δεν μαρτυρεί τις αναγνωστικές του διαστάσεις, χαμογελώ ικανοποιημένη. Πολλά από τα αγαπημένα μου βιβλία εξαντλούνται στον αριθμό των όχι άνω των 100 σελίδων. Όσο για τον συγγραφέα του, είναι ένα από εκείνα τα αινίγματα, τους ήσυχους ανθρώπους, που γράφουν ένα-δύο βιβλία κι έπειτα αυτοκτονούν ή χάνονται κάπου στον χάρτη να ζήσουν αόρατοι. Ο Πουλιέζε έκανε το δεύτερο.
Στο Μαύρο Καράβι διαβάζουμε μια λυρική, καυστική και φανταστική απόδοση μιας Νάπολης που μαστίζεται από έναν βιβλικό κατακλυσμό. Οκτώ σύντομα αλλά πυκνά πεζά, ποικίλης ποιότητας, που αποδεικνύουν έναν πεζογράφο που χειρίζεται καλά τα εργαλεία της τεχνικής της γραφής, με όχι ωστόσο μεγαλεπίβολα θέματα. Ο Πουλιέζε φτιάχνει μεγάλες προτάσεις, αναμειγνύοντας τη συνείδηση με διαλόγους και σκέψεις αλλά και τη φωνή του αφηγητή. Αυτό είναι το χαρακτηριστικό του. Πολλές φορές φέρνει τον αναγνώστη σε μια κατάσταση αβεβαιότητας, αμηχανίας, ο καθένας ερμηνεύει τα γεγονότα όπως θέλει.
Η γλώσσα του ονείρου, του μαγικού ρεαλισμού, του αλλόκοτου –περισσότερο αισθητή στο πρώτο διήγημα βέβαια– έχει μεγάλες προκλήσεις. Ενέχει τη μεγάλη πρόκληση της γλωσσικής απόδοσης του ανοίκειου. Η Δήμητρα Δότση σίγουρα κατάφερε, πρώτον, τη διαχείριση της σύνταξης στις τεράστιες προτάσσεις του Πουλιέζε και, δεύτερον, την απόδοση και διασφάλιση της εύθραυστης αυτής γλώσσας. Γι’ αυτό λέω πάντα ότι ο μεταφραστής της λογοτεχνίας είναι δυο φορές αναγνώστης και δυο φορές συγγραφέας.
«Δεξιά και αριστερά των, ομολογουμένως άψογων δρόμων, ήταν δάση τα οποία ξαφνικά με ξύπνησαν σαν από εφιάλτη… Δέντρα φοβερά πυκνά, κορμοί γυμνοί, απίστευτα λεπτοί χωρίς ούτε ένα πράσινο ίχνος, που ανέβαιναν τόσο απίστευτα ψηλά, για να βρουν λίγο φως, και στην άκρη μικροί θύσανοι, που θα ‘θελαν να λέγονται πράσινοι. Αυτά τα κατασκότεινα δάση μού έφεραν εικόνες που ούτε καν γνώριζα ότι είχα. Πάντα τα φοβόμουν αυτά τα δάση», γράφει η κ. Ρίνα Ρεβάχ για την εμπειρία του προσκυνήματος με το «March of the Living» το 2016. Έπρεπε να γυρίσει. Το χρωστούσε σε αυτούς που χάθηκαν, αλλά και σε αυτούς που ήρθαν. Το ταξίδι αυτό το έκανε με τον εγγονό της.
Η Ρίνα Ρεβάχ μπήκε στο Bergen-Belsen 4 ετών. Ήταν μονίμως ξαπλωμένη στο τελευταίο κρεβάτι ψηλά στον θάλαμο. Η μητέρα της και η γιαγιά της όλη μέρα έλειπαν δουλεύοντας και διορθώνοντας παπούτσια. Ο μπαμπάς της βρισκόταν σε άλλο στρατόπεδο. Η μάνα της ανησυχούσε ότι η μικρή, επειδή δεν περπατούσε και ήταν μονίμως ξαπλωμένη, θα μείνει ανάπηρη. Αλλά δεν θα σας τα πω εγώ. Θα τα διαβάσετε. Για τη θυσία της μάνας και τον αυτο-ακρωτηριασμό, για τη μασχάλη του μπαμπά που ήταν όλος ο ασφαλής κόσμος της, για το αχυρένιο στρώμα με τους ψύλλους και τους κοριούς, για το κάρο με τα πτώματα και τις μαύρες μπότες, για το τρένο της ελευθερίας, για την πρώτη φορά που γεύτηκε φράουλες, για την επιστροφή στην πατρίδα και τη σκληρότητα των συμμαθητών– τα παιδιά είναι σφουγγάρια του μίσους και της σκληρότητας των γονέων. Αλλά και τις φίλες – ένας φίλος αρκεί. Αρκεί η αγάπη ενός μόνο ανθρώπου για να μαλακώσει μια τραυματισμένη ψυχή. Κι έπειτα, τα ταξίδια, τη λαμπρή σχολική πορεία και τη μαθητεία στον Μανώλη Ανδρόνικο, για την αγάπη προς τις γλώσσες.
Το ξεχώρισα και γράφω αυτή την παρουσίαση διότι η κ. Ρίνα Ρεβάχ, –με τον ευγενικό και ήπιο χαρακτήρα της, με πάντα έτοιμο τον καλό λόγο της ενθάρρυνσης– από τη φρίκη του Ολοκαυτώματος κράτησε την αξία του ανθρώπου, εστίασε στα καλά, στο φως. Είναι πολύτιμα αυτά τα παραδείγματα των επιζώντων που μετουσίωσαν τη φρίκη σε ό,τι ωφέλιμο επέλεξε ο καθένας για τη συνέχεια της ζωής.
Την έχω ακούσει από κοντά να αφηγείται την ιστορία της ή, τουλάχιστον, μέρος αυτής της. Καθώς διάβαζα λοιπόν το βιβλίο αυτό, μπορούσα να δω το πρόσωπο της και να ακούσω τη φωνή της – μία εντελώς διαφορετική εμπειρία. Ένα κείμενο δυστυχώς δεν μπορεί να μας μεταφέρει τη βαρύτητα μιας τέτοιας αφήγησης – το σπάσιμο στη φωνή, την οργή στα σφιγμένα χείλη, το παράπονο που κατεβαίνει δύσκολα στον λαιμό.
Εξαιρετική δουλειά από τον Γιάννη Κεσσόπουλο, με πρόσθετα στοιχεία στην αφήγηση, παράλληλες λεπτομερείς αφηγήσεις από συνεντεύξεις, με παραθέματα, υποσημειώσεις, και όλα αυτά μέσα σε ένα πλούσιο συναισθηματικά κείμενο γεμάτο με την ψυχοσύνθεση και την προσωπικότητα της κυρίας Ρίνας Ρεβάχ.
Η γλώσσα είναι απλή, απευθύνεται σε όλες τις ηλικίες και είναι ένα βιβλίο με το οποίο οι εκπαιδευτικοί μπορούν να δουλέψουν τη διδασκαλία του Ολοκαυτώματος -και όχι μόνο- και στις δύο εκπαιδευτικές βαθμίδες. Εντάσσεται, δε, στο είδος της «στρατοπεδικής λογοτεχνίας», ωστόσο η αφήγηση της κυρίας Ρίνας εντάσσεται στη λεγόμενη «παιδική λογοτεχνία του Ολοκαυτώματος» δηλαδή αφηγήσεις παιδιών γνωστές στη διεθνή βιβλιογραφία ως «child survivor narratives». Για όλα αυτά μάς διαφωτίζει ο Γιάννης Κεσσόπουλος στην εισαγωγή.
Μετάφραση: Ολυμπία Καράγιωργα | Εκδόσεις: Εστία, 7η έκδοση 2018
Σε αυτό το μικρό και θαυματουργό βιβλίο ο Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα επιχειρεί να περιγράψει με λέξεις αθάνατου θνητού το ντουέντε.
Το ντουέντε το γνώρισα και το βίωσα πρώτα από όλα στο φλαμένκο. Ήταν μία δύναμη μαύρη που ερχόταν βαθιά μέσα από τη γη, διαπερνούσε το σώμα σαν ξυράφι και έβγαινε σαν κραυγή από τις κινήσεις ή με πηχτά δάκρυα μαζί με χαμόγελο όμως. Ένας φοβερός συνδυασμός που έπαιρνε όλους τους πόνους και τους μετουσίωνε σε μια σωματική κραυγή. Στην ποίηση, όποτε υπάρχει, βγαίνει βουβό και είναι σαν μαύρος χυλός που βράζει και σε καίει βαθιά.
Ο Λόρκα μάς αφηγείται όλη την ιστορία του ντουέντε, πώς αναδύθηκε από τη γη στους πρώτους μουσικούς του Κάντιθ, πώς υπάρχει στους μουσικούς, στους χορευτές, στους ζωγράφους και στους ποιητές, ακόμα και στους ταυρομάχους, γιατί υπάρχει, αλλά και πότε δεν υπάρχει και είναι απλά ο άγγελος ή η μούσα (τελείως διαφορετικοί τρόποι).
Το ντουέντε δεν διδάσκεται και δεν προκαλείται. Δεν υπάρχουν οδηγίες. Το ντουέντε είτε το αντιλαμβάνεσαι είτε όχι. Είναι αυτό που διακρίνει το έργο από το αριστούργημα, είναι αυτό το παραπάνω που τρέπει το δημιούργημα σε δημιουργική δύναμη και οδηγεί τα πνεύματα και φέρνει επαναστάσεις.
Ξεχωρίζω την εξής περιγραφή από το βιβλίο:
<<Το ντουέντε δεν εμφανίζεται καν αν δεν δει κάποια πιθανότητα θανάτου, αν δεν πειστεί πως θα μπαινοβγαίνει ελεύθερα στο σπίτι του, αν δεν είναι σίγουρο πως θα ταράξει εκείνα τα κλαριά που όλοι κουβαλάμε μέσα μας και που θα μείνουν για πάντα απαρηγόρητα.
Στη σκέψη, στον ήχο και στην κίνηση, το ντουέντε προκαλεί τον δημιουργό σε μία αντρίκια, τίμια πάλη στο χείλος του πηγαδιού. Και ενώ η μούσα και ο άγγελος αποσύρονται με το βιολί ή με τον διαβήτη τους, το ντουέντε πληγώνει και στο γιάτρεμα αυτής της πληγής που ποτέ δεν κλείνει, βρίσκεται η ρίζα ό,τι πρωτόγνωρου και θαυμαστού κρύβει το έργο του ανθρώπου>>.
Η μετάφραση της Ολυμπίας Καραγιώργα είναι θαρραλέα και γεμάτη ποιητικότητα.
Το διάβασα σε μία μέρα. Δεν ξέρω αν είμαι σε περίοδο θλίψης και μπόρεσα να το βιώσω καλύτερα ή σε περίοδο ηρεμίας ώστε να το αντέξω και να το απολαύσω αναγνωστικά σε όλες του τις διαστάσεις. Μάλλον κάπου στη μέση.
Διότι, πρέπει να το αντέξεις. Άλλη μια καλή σφαλιάρα στο θέμα της στερεοτυπικής κλασικής αφήγησης. Απελευθέρωση. Τεχνική κολλάζ, αχρονία, άλλοτε πεζό, άλλοτε ποίηση, όνειρο, παραλήρημα, θεατρικότητα, μυθιστόρημα, διαλεκτικότητα, ημερολόγιο. Η μετάφραση θα πρέπει να ήταν κάποιο είδος τεράστιου άθλου, και συγχαρητήρια.
Όχι ότι είναι απαραίτητο, αλλά καλό θα ήταν ο αναγνώστης να έχει μια ιδέα από Σύλβια Πλαθ, Ντύλαν Τόμας και Τεντ Χιούζ, γιατί υπάρχει αρκετή διακειμενικότητα. Είναι δομικά στοιχεία στον Πόρτερ. Ή έστω να υπάρχει μια ιδέα για το ύφος και τον ρυθμό, αλλά και τα θέματα φυσικά.
Αν κάποιος δεν έχει πενθήσει μέσα στο σπίτι του, ίσως να μη καταλάβει και πολλά από το βιβλίο, μπορεί μάλιστα να τρομάξει.
Το φινάλε ήταν τόσο αναμενόμενο, που δεν το περίμενα για αυτό το βιβλίο. Όμως το κατανοώ διότι, διαφορετικά, θα ήταν τόσο βαρύ που θα καταντούσε μη ρεαλιστικό, λες κι ο συγγραφέας μας έλεγε ψέματα. Γιατί, μυθοπλασία γράφουμε, αλλά ψέματα δεν λέμε.
Αυτό που βλέπεις να συμβαίνει, αλλά δεν ξέρεις αν συμβαίνει. Αυτό που φλερτάρει με την τρέλα και διψάει για τη λογική. Αυτό που φοβάσαι τόσο πολύ, που στο τέλος το δημιουργείς και το αφήνεις να σε απειλήσει.
Και η φύση. Η φύση ως οντότητα, ο άλλος νους. Ο άνθρωπος ως ανεπιθύμητος εισβολέας. Όπως αυτός θα ξεχορταριάσει ενοχλημένος την αυλή του, έτσι κι ένα δάσος θα προσπαθήσει να τον αποβάλει σαν παράσιτο.
Απλή γραφή, γεμάτος λόγος, εικόνες και κινήσεις ονείρου. Ιδανική έκταση. Κάπως έτσι τις περίμενα τις Ιτιές, που ήθελα καιρό να τις διαβάσω. Δεν ενθουσιάστηκα ούτε απογοητεύτηκα. Παραξενεύτηκα. Ο στόχος της Λογοτεχνίας του Παράξενου/Αλλόκοτου είναι ακριβώς αυτός. Να φέρει τον αναγνώστη σε μια κατάσταση αβεβαιότητας, αμηχανίας. Το παράξενο να σε καταλάβει τόσο, ώστε να μην μπορείς να βρεις τις λέξεις να το εκφράσεις. Και έτσι, χωρίς να έχεις κανένα σίγουρο συναίσθημα, καμία επικύρωση της πραγματικότητας, να καταδυθείς σε διαφορετικές εκδοχές του κόσμου.
Με στοιχεία ταξιδιωτικής λογοτεχνίας αλλά και γοτθικής, με έντονο τον μαγικό ρεαλισμό και το ανοίκειο, το βιβλίο μάς παραπέμπει εύκολα στον Ε.Α. Πόε, στον Χ.Φ. Λάβκραφτ και στον Ρ. Τσέημπερς. Πιο πολύ όμως με πήγε στο Χαμένο Νησί του Καραγάτση, να πω την αλήθεια. Τα δύο αυτά βιβλία, σε διαφορετικές φάσεις της ζωής μου, μου φάνηκαν σαν μία οντότητα και μου άφησαν την ίδια αίσθηση: παράξενο, αποπροσανατολισμό, εμβάθυνση στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση, ανοίκειο.
Γι’ αυτό τα προτείνω παρέα, όπως παρέα τοποθετήθηκαν και στη βιβλιοθήκη μου.
Δεν κατάφερα να το διαβάσω εξαιρώντας τη βιβλική μου ιδιότητα και τη θεολογική σκοπιά. Και καλά έκανα.
Ο Κυριάκος Χαρίτος δεν γράφει για να καταρρίψει τη θεϊκή φύση του Ιησού, αλλά ούτε και για να εξυψώσει την ανθρώπινη. Βασικά γράφει για Εκείνον χωρίς να μας λέει καν ποιος είναι. Γιατί ο Εκείνος θα μπορούσε να είναι όλοι και οποιοσδήποτε. Ο γιος, ο χαμένος, ο περιθωριακός, ο δυνατός, ο αδύναμος, ο φίλος, ο πεινασμένος, ο χαμένος, ο περιπλανώμενος.
Και αυτό ήταν. Ένας για όλους.
Τα γράμματα είναι ό,τι του έχει απομείνει ως γέφυρα με τη μήτρα, την πηγή, την αρχή, τη χαμένη Εδέμ, το Θηλυκό.
Ξεχώρισα: “<<“Πρέπει να βρω τη γλώσσα, μάνα. Πρέπει να βρω μια γλώσσα που δεν θα έχουν ξανακούσει οι άνθρωποι. Εγώ τις λέξεις ήρθα να αναστήσω. Αν καταφέρω και αναστήσω τις λέξεις, μπορώ να σηκώσω και το σώμα τους από το χώμα”>>”.
Ναι. Διότι “στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Όλα έγιναν διαμέσου αυτού· και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα το οποίο έχει γίνει. Mέσα σ’ αυτόν ήταν ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων. Kαι το φως μέσα στο σκοτάδι φέγγει, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε”. [Κατά Ιωάννη 1:1-5]
Στα σύντομα αυτά επιστολικά κείμενα βρίσκουμε μια απλή και άμεση γλώσσα, όπως οφείλει να είναι η γλώσσα της λογοτεχνικής αλήθειας. Τα βαθιά νοήματα που επικοινωνούν, φτάνουν στην καρδιά και είναι σχεδόν θεραπευτικά. Καταπραϋντικά. Αναστάσιμα.
Evlampia Τsireli 