
Όταν διαβάζω κείμενα τα οποία έχουν χαρακτηριστεί “αλληγορικά” και έχουν επιδεχθεί δεκάδες διαφορετικές ερμηνείες και αναλύσεις (κάτι που συμβαίνει έντονα και στην ποίηση) προσπαθώ, ως συγγραφέας, να μαντέψω την αρχική πρόθεση του δημιουργού – τι μπορεί να είχε αρχικά στο μυαλό του, ποια ήταν η αρχική πρόθεση, το κίνητρο, η ιδέα, ο στόχος. Το σίγουρο είναι ότι, συνήθως, ο συγγραφέας εκκινεί από κάποια προσωπική εμπειρία, τραύμα, ανάμνηση, βίωμα, χτίζοντας πάνω σε αυτό, με κάποια στοχοθεσία.
Σαφέστατα το κείμενο μπορεί να χαρακτηριστεί ως μία πολιτική αλληγορία του φασισμού, κάτι που προτάθηκε έντονα από τους κριτικούς μετά τον Β’ Π.Π. και, τελικά, δέχτηκε και ο ίδιος ο Τόμας Μαν – αν και, αρχικά, είχε αρνηθεί οποιαδήποτε συσχέτιση του έργου του με πολιτική δήλωση. Η νουβέλα γράφτηκε το 1929.
Στα τεχνικά, πρόκειται για μια σύντομη ιστορία, με πολύ απλή και όμορφη γλώσσα, σε ένα μονοδιάστατο (θεατρικό) σκηνικό, που εκκινεί από μια προσωπική ανάμνηση (του ίδιου του Μαν, από κάποιες οικογενειακές διακοπές). Ο συγγραφέας σταδιακά δομεί ένα κλίμα δυσαρέσκειας και αμηχανίας, στο οποίο υποκύπτει ακόμα και η ίδια η φύση: “νωχελική ξεθωριασμένη θάλασσα”, “βαριεστημένες μέδουσες”, “αδύναμη βροχή”. Τα παιδιά βαριούνται, οι παραθεριστές δεν βρίσκουν κανένα νόημα ή είναι λίγο ενοχλημένοι. Μέσα σε αυτήν την αποδυνάμωση της βούλησης, της επιλογής και της γενικότερης απογοήτευσης, έρχεται ο Τσιπόλα -ένας “μάγος”-, για να τραβήξει την προσοχή του πλήθους. Ικανός ή ανίκανος ταχυδακτυλουργός, είναι η μόνη τους επιλογή, η μοναδική έκπληξη και, δυστυχώς, ό,τι πιο συναρπαστικό υπάρχει αυτή τη στιγμή για τα παιδιά – τα οποία δεν μπορεί κανείς να απασχολήσει και να διασκεδάσει, να τους δώσει κάποιο κίνητρο για ζωή.
Ο Μαν παίζει μαστορικά με τις περσόνες και την ψυχοσύνθεση κάθε χαρακτήρα, χωρίς ωστόσο να εμβαθύνει. Οι ήρωες είναι καρικατούρες που επιτελούν ο καθένας έναν συγκεκριμένο σκοπό στην αφήγηση. Δεν γνωρίζουμε τίποτα για αυτούς εκτός πλοκής, και δεν μας χρειάζεται.
Υπάρχουν στοιχεία μαγικού ρεαλισμού, αλλά μόνο στο πλαίσιο της “αστικής φανταστικής λογοτεχνίας” – ο στόχος, δηλαδή δεν είναι η εστίαση στο υπερφυσικό, αλλά η χρήση του υπερφυσικού για την ανάδειξη της ψευδοεπιστημονικής τεχνικής, της αισθητικής της υποβολής (όπως πληροφορούμαστε στο επίμετρο της Μαρίας Μαντή που έχει κάνει και την πολύ αξιόλογη μετάφραση).
Προσωπικά, στη νουβέλα αυτή, είδα τρία μοτίβα ανθρωπότητας:
1.Στο πρόσωπο των παιδιών είδα την αθώα και αδαή φύση του ανθρώπου που μπροστά σε κάτι εντυπωσιακό αψηφά – ή δεν μπορεί να προβλέψει- το επικίνδυνο. Η άγνοια του κινδύνου που έχουν τα παιδιά, ο υπερβολικός ενθουσιασμός για τα πράγματα και η αθωότητα. Συνεχώς υπογραμμίζεται η ανησυχία πως η ώρα είναι περασμένη για τα παιδιά, δεν θα ‘πρεπε να βρίσκονται εκεί, όμως οι γονείς δεν τα μαζεύουν. Δεν έχουν να τους δώσουν τίποτα καλύτερο.
2.Το πλήθος που παρασέρνεται εύκολα από έναν δυνάστη ενσαρκώνεται επίσης στους δύο νέους που δεν γνωρίζουν να γράφουν. Η ελλιπής μόρφωση και ο αναλφαβητισμός είναι στρωμένο κόκκινο χαλί για τέτοιου είδους επικίνδυνους ρήτορες και γητευτές.
Ο Μάριο, ως αρχετυπική ανθρωπινότητα, με το καθαρό βλέμμα, την όρεξη για ζωή, έρωτα, επικοινωνία, γεμάτος καλή πρόθεση – “Η μισοσκεπασμένη όψη των ματιών του προσέδιδε στο πρόσωπό του μια αρχέγονη μελαγχολία […] δεν υπήρχε ίχνος αγριότητας στην έκφρασή του […] τον γνωρίζαμε ως άνθρωπο χωρίς να τον γνωρίζουμε προσωπικά […] μόνο τα παιδιά μπορούσαν να του αποσπάσουν το χαμόγελο” – μου έδειξε πώς η καλή πλευρά της ανθρωπότητας μπορεί να μεταστραφεί σε τρέλα, σε παράνοια, να αποτρελαθεί, επειδή είναι αγνή ευγενική και δεν έχει καθόλου άμυνες.
Πολύ ενδιαφέρουσα επίσης μου φάνηκε η εμφάνιση/αμφίεση του Τσιπόλα, που παρέπεμψε περισσότερο σε θηριοδαμαστή…
Μια σύνοψη της νουβέλας, μέσα από αποσπάσματα:
“Η ικανότητα, έλεγε, να αποκόπτεται κανείς από τον εαυτό του, να καθίσταται όργανο, να υπακούει με απόλυτο και τέλειο τρόπο, δεν είναι παρά η άλλη όψη της ικανότητας να θέλει και να διατάζει. […] όποιος ξέρει να υπακούει, ξέρει και να διατάζει. […] η βούληση γινόταν υπακοή και η υπακοή βούληση […] τα παιδιά μέσα στην αθωότητά τους μαγεύονταν από την πρωτόγνωρη παραχώρηση να παρευρίσκονται στη βραδιά του μάγου […] αποκοιμιούνταν για ολόκληρα τέταρτα στα γόνατά μας και ξυπνούσαν ανανεωμένα […] για να ξεσπάσουν σε γέλια με τα άλματα που ο μάγος επέβαλλε στους ανθρώπους.”
Thomas Mann
Ο Μάριο και ο Μάγος
μτφρ.-επίμ. Μαρία Μαντή
εκδ. Μεταίχμιο